Winlandia nie leżała w Ameryce

EricTheRedInVinland Winlandia powszechnie umiejscawiana jest na wybrzeżu Ameryki Północnej i utożsamiana najczęściej z Nową Fundlandią. Sagi islandzkie opowiadające o tej krainie mają być dowodem na znajomość przez wikingów Ameryki już w X wieku. Sverrir Jakobsson z University of Iceland zaprzecza jednak takiemu stawianiu sprawy. Według niego Winlandię średniowieczni Skandynawowie widzieli zupełnie gdzie indziej a zamieszkujących ją Skrælingów nie uważali za amerykańskich Indian.

O Winlandii wspominają tylko cztery średniowieczne teksty. Najstarsze z nich zostały spisane w latach 70. XI i 20. XII wieku. Sama kraina i jej mieszkańcy są tam jednak wspomniani nadzwyczaj lakonicznie. Dłuższe opisy znane są dopiero z dwóch staronordyckich sag przetrwałych w trzech manuskryptach z XIV i XV w.

Jak Eryk Rudy nie dotarł do Ameryki

Na początku XII w. odkrywca Grenlandii był znany jako Eirikr rauoi (Eryk Rudy). Miał on zasiedlić tę wyspę w 985 lub 986 r. Historia ta pomieszczona została w Íslendingabók (Księdze Islandczyków). Jej autor, Ari Þorgilsson (ok. 1067-1148), twierdził, że w czasach przybycia Eryka Grenlandia była niezamieszkana, ale wciąż pozostały ślady po ludziach, „którzy zamieszkiwali Winlandię a Grenlandczycy zwali ich Skrælingami”.

Jednym ze źródeł opisujących pierwszych skandynawskich Grenlandczyków jest Eiríks saga rauða (Saga o Eryku Rudym), która przetrwała w dwóch manuskryptach, tj. Hauksbók (ok. 1302-1310) i Skalholtsbok (XV w.) – oba oparte na wspólnej podstawie spisanej gdzieś między 1263 a 1302 rokiem. Drugie źródło to Grœnlendinga saga (Saga Grenlandczyków) zachowana tylko w jednym manuskrypcie – Flateyjarbók (Księga Pieśni) z lat pomiędzy 1387 a 1394.

Eryk Rudy

Eryk Rudy

Sverrir Jakobsson podkreśla, że wszystkie te sagi zostały spisane długo po śmierci Eryka Rudego i z tego powodu są mało wiarygodne co do faktycznych wydarzeń z tamtych czasów. Tak naprawdę odzwierciedlają one wyobrażenia o świecie, jakie miano w późnym średniowieczu i były one w znacznej mierze oparte na Biblii. Archeologiczne odkrycia nordyckich śladów w L’Anse aux Meadows w Nowej Fundlandii w 1960 r. sprawiły, że naukowcy chcieli się dopatrzeć w sagach potwierdzenia wikińskich wypraw do Ameryki. Stąd ich mocno niejednoznaczna wymowa została dopasowana do jednej interpretacji.

Gdzie szukać Winlandii

W rzeczywistości przede wszystkim żadna z sag nie mówi o zachodnim położeniu Winlandii względem Grenlandii. W X i XI w. nie było żadnej możliwości wyznaczenia długości geograficznej. Niemniej jednak podróże ze wschodu na zachód były częste i zostały dobrze udokumentowane. Hauksbók opisuje częste rejsy z Norwegii do Islandii i dalej na Grenlandię utrzymując zachodni kierunek. Tymczasem nie ma tam podobnych informacji o kierunku rejsu z Grenlandii na Winlandię.

Jakobsson wskazuje na traktat geograficzny zachowany w dwóch manuskryptach, z których starszy sporządzono na Islandii około 1300 roku. Lokalizuje on Winlandię na południe od Grenlandii, za Hellulandem i Marklandem. Wykształceni Islandczycy mogli więc uważać, że ich przodkowie dotarli nie do Ameryki tylko do Afryki. Afryka była im znana a na przykład Historia Norwegii z XII w. stwierdza, że Grenlandia wyznacza zachodnią granicę Europy i prawie dotyka wysp Afryki. Zgadza się to ze średniowiecznym wyobrażeniem o istnieniu tylko trzech kontynentów – Europy, Azji i Afryki.

Skrælingowie to nie Indianie z Ameryki

Eiríks saga rauða przedstawia nie tylko Winlandię i zamieszkujących ją Skrælingów, ale również leżący nieopodal kraj jednonogich. Średniowieczne autorytety takie jak Honoriusz Augustodunensis i Hugo od św. Wiktora umieszczały jednonogich w Indiach. Według innych do Indii można było dostać się z Grenlandii przez kraj jednonogich.

Jedno ze współczesnych wyobrażeń Winlandii i szlaków wypraw na nią

Jedno ze współczesnych wyobrażeń Winlandii i szlaków wypraw na nią

Sami Skrælingowie nie byli przedstawiani jako dzikusy, ale jako zorganizowane społeczeństwo. W walce posługiwali się czymś na kształt katapult wystrzeliwujących okrągłe, niebieskawe pociski czyniące wielki hałas. Jakobsson zauważa, że opis ten przypomina bomby z prochem strzelniczym znane w Chinach od IX wieku. Wiedza o tym wynalazku dotarła do Skandynawów w XIII w. najpierw za pośrednictwem Mongołów a potem zapewne bezpośrednio dzięki wyprawie skandynawskich kupców w 1261 r. do Chin.

- Źródła odzwierciedlają starania by zlokalizować Skrælingów w znanym świecie i odmalować ich według konwencjonalnych wyobrażeń egzotycznych narodów – stwierdza dla Mediewalia.pl Sverrir Jakobsson. – Jak dowodzę, nie było podstaw by myśleć, że nordyccy żeglarze odnaleźli Nowy Świat lub ludzi nieodkrytych w świecie jaki znali.

Trop prowadzi na Wschód

W XIII w. najważniejszym wydarzeniem było otwarcie na nowe szlaki na Wschód. Wieści o Mongołach i innych wschodnich ludach docierały nawet do Islandczyków. Bogactwa i dziwy tych odległych krain obrastały w Europie w legendy. Winlandia i Skrælingowie w tych średniowiecznych wyobrażeniach według Jakobssona mieścili się w lepiej lub gorzej znanych krainach na wschód i południe od Europy a nie w nieznanej Ameryce.

Artykuł na ten temat pt. Vínland and Wishful Thinking: Medieval and Modern Fantasies Sverrir Jakobsson opublikował w Canadian Journal of History; Winter 2012, Vol. 47 Issue 3.

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Publicystyka i otagowano jako , , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

12 Komentarze

  1. Opublikowano 6 lipca 2013 o 21:02 | Link

    Ciekawy artykuł, cieszę się, że Autor porusza tematy skandynawskie :) Duży plus za zastosowanie oryginalnej pisowni, która tak bardzo jest pomijana w polskiej literaturze. Sagi raczej staroislandzkie niż staronordyckie. Dodam tylko małą uwagę – duże wyjaśnienie, dlaczego Sverrir Jakobsson uważa, że to jedna nie Ameryka dałoby czytelnikowi krótkie (choćby akapitowe) przedstawienie postrzegania kierunków przez Islandczyków czy Norwegów. Wyprawą ‚ut’ czyli ‚z’ określano podróż z Norwegii do Islandii. Wyprawa z Norwegii na Zachód dotyczyła, Anglii, Francji, Niemiec. Południem określano Konstantynopol oraz Jerozolimę. Północ – Finlandię i wyżej. Wschód Garðaríki czyli całą Ruś. Wszystkie kierunki spisywano praktycznie zawsze względem Norwegii. Na szybko znalazłem taką lekturę: Saga-Accounts of Norse Far-Travellers. Całość w pdfie jest dostępna w Internecie.
    Chociaż przyznam, że Sverrir Jakobsson ma ciekawe idee, i dlatego, że jest młodym badaczem mają one szansę w przyszłości się przyjąć, tak teraz jeszcze nie jest to „odkrycie” oraz raczej w świecie badaczy nie zrobiło póki co rewolucji. Przynajmniej ja o niej nie słyszałem. A, Sverrir jest historykiem a nie literaturoznawcą, co jest ważne.

    • Grzegorz Antosik
      Opublikowano 6 lipca 2013 o 22:40 | Link

      Dziękuję za ciekawe uwagi!
      Tematy skandynawskie powinny się co jakiś czas jeszcze pojawiać. :)

      • Remigiusz Gogosz
        Opublikowano 7 lipca 2013 o 00:06 | Link

        będę śledził z niecierpliwością jako, że zawodowo się nimi zajmuję :) a Sverrira znam osobiście ;)

  2. Opublikowano 6 lipca 2013 o 21:06 | Link

    A tutaj link do profilu Sverrira Jakobssona w portalu Academia.edu dzięki której można mieć dostęp do materiałów naukowców (artykuły, książki, abstrakty) oraz podążać za ich profilami. Świetna sprawa, sam używam!
    http://hi.academia.edu/SverrirJakobsson

    Saga o Eryku Rudym na wikisource: http://pl.wikisource.org/wiki/Saga_o_Eryku_Rudym

  3. Zdziwiony
    Opublikowano 7 lipca 2013 o 08:59 | Link

    „Jak dowodzę, nie było podstaw by myśleć, że nordyccy żeglarze odnaleźli Nowy Świat lub ludzi nieodkrytych w świecie jaki znali.”

    ????

    Znaczy L’Anse aux Meadows to zwykła osada Indian, czy fałszerstwo? Bo nie wiem jak interpretować teraz ten oczywisty dowód bytności wczesnośredniowiecznych Skandynawów w Ameryce (zresztą nie jedyny). Indianie zaczęli wyrabiać metal, budować domy identyczne jak w Islandii, sprowadzać minerały z Grenlandii i Islandii i to wszystko akurat tak około 990-1030 n.e. (datowanie radiowęglowe), by następnie nagle zapomnieć jak to żelazo i brąz wytwarzali i uznać, że islandzkie domy jednak nie są fajne i nie warto ich stawiać?

    Poza tym nawet wrzucona tu mapa pokazuje Nową Fundlandię na południe od Grenlandii (i Islandii zresztą też).

    Ja wiem, że wielu historyków nie przepada za archeologami, ale kompletne ignorowanie efektów badań archeo nie ma nic wspólnego z nauką.

    • Grzegorz Antosik
      Opublikowano 7 lipca 2013 o 09:39 | Link

      Ależ Jakobsson nie ignoruje niewątpliwie skandynawskich śladów w L’Anse aux Meadows. Uważa natomiast, że nie ma to żadnego związku z tym co opisują sagi islandzkie o kilkaset lat późniejsze.

      • Zdziwiony
        Opublikowano 7 lipca 2013 o 11:10 | Link

        To w taki razie o co niby mu chodzi, bo ja nie rozumiem.

        Tytuł powyższego tekstu jasno sugeruje, że ów historyk ustalił, iż Leif Eriksson nie dotarł do Ameryki, a odkryta przez niego Winlandia była gdzieś w Afryce albo Azji, bo na te lądy wskazują sagi (no bo jak wiadomo sagi są bardzo wierne w szczegółach i nikt sobie do nich nic nie dodawał, więc na pewno Skraelingowie miotali na biednych żeglarzy bomby prochowe…).

        Jak ktoś chce sobie wierzyć, że sagi opowiadają o wyprawie z Grenlandii do Afryki, albo Chin to proszę bardzo. Dla mnie jednak dopłynięcie z Grenlandii do leżącej na POŁUDNIE od niej Nowej Fundlandii wydaje się troszeczkę bardziej prawdopodobne. Tym bardziej, że datowanie L’Anse aux Meadows precyzyjnie pasuje do okresu dorosłości Leifa.

        • Grzegorz Antosik
          Opublikowano 9 lipca 2013 o 17:27 | Link

          (no bo jak wiadomo sagi są bardzo wierne w szczegółach i nikt sobie do nich nic nie dodawał, więc na pewno Skraelingowie miotali na biednych żeglarzy bomby prochowe…)

          Właśnie o to chodzi. Skoro sam ironizujesz co do wierności szczegółom wydarzeń sprzed kilkuset lat sag skandynawskich to dlaczego wierzysz, że zawierają wiarygodną informację o dotarciu do Ameryki? Te sagi najpewniej opisują to, co sobie wyobrażano o świecie w momencie ich spisywania a nie fakty sprzed wielu pokoleń.
          Skąd przekonanie, że opis Winlandii to opis zasiedlania Ameryki skoro nie da się tego udowodnić? Jakobsson odpowiada, że to odkrycia archeologiczne w L’Anse aux Meadows spowodowały, iż mało wiarygodne historie z sag zaczęto interpretować w określony sposób i wątpliwości rozstrzygać na korzyść Ameryki.

          • Zdziwiony
            Opublikowano 10 lipca 2013 o 13:12 | Link

            Tak, ale po co szukać jakichś całkiem dziwnych rozwiązań, skoro najbliższym „nieznanym” lądem z Islandii i Grenlandii jest Ameryka właśnie. Mamy sagi,których akcja rozgrywa się w rejonie Islandii i Grenlandii (to mam nadzieję nie budzi wątpliwości), więc po co sięgać do niezwykle odległej Afryki czy po jakieś okolice Chin. Nieznany ląd, który Bjarni Herjolfsson dojrzał, gdy trochę go zniosło podczas rejsu z Islandii na Grenlandię, mógł być tylko Ameryką. I mamy do tego dowody archeologiczne z czasów, w których sagi się dzieją. Opisana w tych sagach kolonizacja Grenlandii jest niezaprzeczalnym faktem, nie widzę więc powodów, by opowieść o wyprawie Erikssona do Winlandii traktować jako bujdę. Dla mnie owe wątpliwości są niezwykle mocno naciągane.

          • Grzegorz Antosik
            Opublikowano 10 lipca 2013 o 15:41 | Link

            Cały czas nie zauważasz, że to czy wikingowie dotarli do Ameryki to jedno a to czy twórcy sag kilkaset lat później opisywali odkrywanie Ameryki to drugie. Autorzy sag nie mieli pojęcia o odkryciu nieznanego kontynentu, o tym kto go zamieszkuje ani gdzie on konkretnie leży. Skoro więc nie mieli pojęcia o Ameryce i nie opisywali Ameryki to nie ma podstaw twierdzenie, że Amerykę znali i ją opisywali. Co nie zmienia faktu, że jacyś wikingowie kiedyś tam dotarli.

          • Zdziwiony
            Opublikowano 11 lipca 2013 o 10:12 | Link

            A ty cały czas nie zauważasz, że opisane w sagach lądy mogą być tylko i wyłącznie Ameryką. No chyba, że uznamy, że od początku do końca w całości mamy do czynienia z fikcją i Bjarni Herjolfsson, Eryk Rudy i Leif Eriksson nie istnieli i nie pływali między Islandią i Grenlandią.

            Dla mnie cała ta hipoteza, że autorzy sag sobie zmyślili wyprawy Leifa i rejs Bjarniego jest nie do zaakceptowania. Cała przedstawiona argumentacja dla mnie osobiście nijak nie obala tego, że sagi mówią o dotarciu do Ameryki. Autorzy sag nie musieli już znać dokładnego opisu lądu, jego mieszkańców i mogli fantazjować na temat różnych szczegółów, by wypełnić opowieść, ale to nie znaczy, że podstawą sag nie były prawdziwe wydarzenia. Dla mnie wciąż najbardziej prawdopodobną (w zasadzie jedyną akceptowalną) lokalizacją Winlandii jest Ameryka.

            ” Autorzy sag nie mieli pojęcia o odkryciu nieznanego kontynentu”

            Kolumb również.

    • Andrzej
      Opublikowano 25 czerwca 2015 o 23:11 | Link

      „- Źródła odzwierciedlają starania by zlokalizować Skrælingów w znanym świecie i odmalować ich według konwencjonalnych wyobrażeń egzotycznych narodów – stwierdza dla Mediewalia.pl Sverrir Jakobsson. – Jak dowodzę, nie było podstaw by myśleć, że nordyccy żeglarze odnaleźli Nowy Świat lub ludzi nieodkrytych w świecie jaki znali.”

      Raczej należy powiedzieć, że nordyccy żeglarze odkryli nowy świat i nieodkrytych ludzi, a kilkaset lat późniejsi ‚redaktorzy’ sag z braku dokładniejszych informacji odmalowali te odkrycia według współczesnych sobie knwencjonalnych wyobrażeń egzotycznych narodów. Samo jądro informacji jest spójne nie tylko z danymi archeo, ale i realiów wczesnego sadnictwa grenlandzkiego, dla którego poszukiwanie przyjaźniejszej krainy do osiedlenia się było istotną kwestią. Z treści przekazów wynika, że te poszukiwania załamały sie z powodu znacznych odległości, wrogości tubylców, ale i słabości grenlandzkiej kolonii, której nie było stać na mocniejsze próby podjęcia wysiłku kolonizacyjnego niż te podjęte przez potomków Eryka.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*