Nowa metoda ujawnia tożsamość Galla Anonima

kronikarzZastosowanie stylometrii (polegającej na użyciu statystyki w badaniach stylistycznych tekstu) potwierdziło dotychczasowe domysły,  że autor najstarszej polskiej kroniki, którego zwiemy Gallem Anonimem, jest Wenecjaninem, tożsamym z autorem innego tekstu, zwanym Mnichem z Lido (Monachus Littorensis).

Na szczególne podobieństwa pomiędzy Kroniką polską Galla Anonima (Chronica Polonorum) a Historią o translacji św. Mikołaja Wielkiego (Historia de translatione sanctorum Magni Nicolai) Mnicha z Lido pierwsza zwróciła uwagę Danuta Borawska w latach 60-ych XX wieku. Szereg nowych argumentów wspierających tezę o wspólnym autorstwie przedstawił w ostatnich latach Tomasz Jasiński. Jednak metodę stylometryczną zastosował po raz pierwszy dopiero teraz dr hab. Maciej Eder z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie.

Wśród argumentów Jasińskiego szczególnego znaczenia nabrał cursus, czyli schemat rozmieszczania w tekście łacińskim kadencji (sekwencji sylab akcentowanych i nieakcentowanych). Zarówno Kronika jak i Translacja używają nie tylko tych samych rodzajów cursusu (velox i trispondiacus), ale występują one dokładnie w tych samych proporcjach. Przeciwko temu i innym argumentom wysuwano zastrzeżenie, że mogą one być następstwem nie spisania tekstów przez jednego autora a odebrania przez różnych autorów tego samego wykształcenia.

Stylometria okazuje się skuteczna

Dlatego też Maciej Eder podjął się analizy statystycznej tekstów łacińskich, by wskazać najbardziej prawdopodobnego autora Kroniki. Metoda nazywana stylometrią jest rozwijana już od XIX w. Została z sukcesami zastosowana w stosunku do wielu średniowiecznych tekstów, np. do wizji Hildegardy z Bingen. Szuka ona powtarzających się wzorów wśród najczęściej używanych słów.

Każdy człowiek nie tylko stosuje się do określonych reguł językowych, wyuczonych zasad, ale ma pewne wyrobione indywidualne nawyki dotyczące tzw. wyrazów funkcyjnych (przyimki, spójniki, rodzajniki, itp.) używanych raczej podświadomie. Każdy indywidualnie używa częściej jednych a rzadziej drugich. Tworzy to pewien wzór będący niejako językowym odciskiem palca każdego człowieka.

Eder porównał Kronikę z innymi łacińskimi tekstami pod kątem najczęściej występujących wyrazów funkcyjnych. O ile wyrazy takie jak ‚et‚, ‚in‚, ‚ad‚, ‚sed‚ używane są z różną częstością w Kronice i Translacji, o tyle ‚non‚, ‚est‚, ‚ut‚, czy ‚cum‚ wykazują podobieństwo wręcz uderzające, wyraźnie odróżniające te dwa teksty od pozostałych uwzględnionych w porównaniu.

Które z tych różnic i podobieństw są istotne a które przypadkowe? Odpowiedzi pozwala udzielić zastosowanie wielowymiarowych metod statystycznych. Są one niezwykle efektywne i w testach okazały się wskazać wspólnych autorów w przypadku angielskiej literatury XIX-wiecznej z prawie 100-procentową skutecznością a w przypadku tekstów łacińskich trafność wynosiła około 90%.

Najbliższy sąsiad Galla Anonima

Należy być jednak świadomym, że analizy te pozwalają zidentyfikować „najbliższego sąsiada”. Oznacza to, że nawet gdy w grupie porównawczej nie ma drugiego tekstu tego samego autora to i tak jakiś „najbliższy sąsiad” zostanie wskazany. Nie można takiego tekstu traktować automatycznie jako napisany przez tę samą osobę. Ten sam problem dotyczy Kroniki polskiej Galla Anonima. Jeśli w grupie porównawczej jest tekst tego samego autora, to zostanie on ujawniony, ale jeśli go nie ma – zostanie wskazany jakiś inny tekst najbliższy stylistycznie.

analiza_klasterowa

Analiza klasterowa przedstawiona w postaci dendrogramu. Widać jak Kronika i Translacja plasują się na tej samej gałązce

Wyniki wskazują, że sama Kronika jest wewnętrznie zróżnicowana. Jej poszczególne części różnią się nawzajem, co dowodzi ewolucji stylu i pisania na przestrzeni dłuższego czasu.

Wyniki analizy klasterowej przedstawione zostały w postaci dendrogramu. Oparty jest on na wyliczeniach miar podobieństw  (miara odległości Delta dla 100 najczęściej używanych wyrazów i algorytm połączeń Warda) między próbkami tekstów i wskazaniu najbliższego sąsiada. Metoda prawidłowo umieściła na jednej gałęzi np. trzy traktaty Bernarda Silvestris rozpoznając ich wspólne autorstwo. Tak samo na jednej gałęzi najbliższym sąsiadem dla Kroniki okazuje się Translacja.

Następnie przeprowadzony został test stylometryczny na grupie 159 starożytnych i średniowiecznych łacińskich tekstów, wybranych raczej przypadkowo. W rezultacie teksty starożytne okazały się łączyć raczej w osobną grupę a późnoantyczne i średniowieczne w osobną. Na diagramie widać wyraźnie bardzo silne stylistyczne podobieństwa między Kroniką i Translacją. W innych miejscach diagramu tak silne związki widać tylko między utworami tych samych autorów (Cycerona, Witruwiusza, Warro).

powiazania_stylometryczne

Fragment sieci powiązań stylometrycznych pokazujący najbliższe powiązania Kroniki polskiej

Eder podsumowuje te wyniki słowami: „Mając w pamięci naszą niepełną wiedzę o średniowiecznej twórczości literackiej, nikt nie może być absolutnie przekonany, że Gall był tożsamy z ‚Mnichem z Lido’; jednak można przekonująco wykazać, że spośród wszystkich znanych nam autorów Monachus jest zdecydowanie najbliższy Gallowi, typ podobieństwa jest tym, który zwykle charakteryzuje teksty spisane jedną i tą samą ręką”.

Dotąd wysunięto wiele koncepcji dotyczących pochodzenia Galla Anonima. Wnoszono teorie, takie jak francuska (stąd właśnie utrwalone do dziś określenie ‚Gall’), węgierska, flandryjska, czy bawarska.

Nie znamy prawdziwego imienia Mnicha z Lido, gdyż, tak samo jak Gall Anonim, starał się zachować anonimowość. Prawdopodobnie był mnichem z klasztoru św. Mikołaja na wyspie Lido nieopodal Wenecji. W latach 1102-1108 napisał Translację, czyli historię sprowadzenia podczas pierwszej krucjaty relikwii św. Mikołaja do Wenecji.

Wyniki powyższych badań Adam Eder opublikował na łamach Acta Poloniae Historica, 112, 2015 w artykule pt. In Search of the Author of Chronica Polonorum Ascribed to Gallus Anonymus: A Stylometric Reconnaissance.

Zobacz również:

Gall, który nie był Gallem (recenzja: Jarosław Wenta, Kronika tzw. Galla Anonima)

Kronika Galla Anonima na liście UNESCO

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Publicystyka. Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

2 Komentarze

  1. Woj Wit
    Opublikowano 22 stycznia 2017 o 22:21 | Link

    Identyfikacja Anonima z Mnichem z Lido pozostaje hipotezą, a jako że ten drugi też jest anonimowy, brzmi to trochę jak „w świetle najnowszych badań okazuje się, że to nie Homer napisał Iliadę i Odyseę, a jakiś inny Grek o tym imieniu”.

    • Grzegorz Antosik
      Opublikowano 1 lutego 2017 o 15:27 | Link

      Identyfikacja z Mnichem z Lido jest teorią najlepiej uzasadnioną, w tej chwili już na gruncie dwóch niezależnych od siebie metodologii. Nie można tego powiedzieć o żadnej innej teorii.

      Mnich z Lido również starał się być anonimowy, ale dzięki połączeniu tych dwóch postaci w jedno i tak zdobywamy o Gallu Anonimie wiele nowych informacji, w tym tę najmocniej przykuwającą uwagę, czyli o jego pochodzeniu.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*