Średniowieczne roboty: od magii do techniki

TRUITT_Plate_27Maszyny przybyły do Europy już we wczesnym średniowieczu. Zegar wodny zdumiewał dwór Karola Wielkiego a tron z ryczącymi złotymi lwami zaskakiwał posłów przybywających do Konstantyna VII. Jednak, jak zauważa Elly R. Truitt w swojej niedawno wydanej książce, Europejczycy przez długi czas nie dostrzegali różnicy między podobnymi automatami a magią.

Średniowieczna Europa była początkowo jedynie odbiorcą a nie producentem podobnych wynalazków. Mosiężny zegar wodny Karola Wielkiego był prezentem wysłanym w 807 r. przez kalifa bagdadzkiego Haruna al-Rashida. Zegar wybijał godziny upuszczając małe metalowe kulki na misę. Zamiast cyferblatu mechanizm pokazywał czas dzięki dwunastu sztucznym jeźdźcom wyskakującym przez malutkie okienka.

Od tego czasu mechaniczne zegary zaczęły robić szybką karierę. Na początku XIV w. były już tak wszechobecne, że skarbnik katedry w Lincoln złożył w 1324 r. znaczny datek, byle tylko rozwiązać palący problem budowy nowego zegara, ponieważ „katedra była pozbawiona tego, co inne katedry, kościoły i klasztory niemal na całym świecie mają zwykle w posiadaniu”.

Złote drzewa ze sztucznymi śpiewającymi ptakami

Zegary nie były jednak jedynymi mechanizmami znanymi w średniowieczu. W źródłach znajdujemy opisy muzycznych fontann, mechanicznych bestii, czy sztucznych śpiewających ptaków. Większość z nich była projektowana i budowana poza granicami chrześcijańskiego świata. Odpowiednich do tego ludzi posiadały dwory w Bagdadzie, Damaszku, Konstantynopolu i Karakorum. Jeśli wynalazki te trafiały do łacińskiej Europy to jako dary od obcych władców, lub tylko jako wzmianki w tekstach podróżników.

Dla przykładu, w połowie X w. włoski dyplomata Liutprand z Cremony opisał salę tronową pałacu w Konstantynopolu. Cesarz Konstantyn VII przyjmował tam zagranicznych gości zasiadając na tronie pomiędzy złotymi lwami wydającymi potężny ryk z otwartych paszcz, w których drżały języki a jednocześnie poruszały się ogony zwierząt. Za tronem stało złote drzewo naturalnej wielkości, na którego gałęziach usadowione były dziesiątki pozłacanych ptaków, każdy śpiewający pieśń swojego gatunku. Gdy Liutprand wszedł do sali, tron uniósł cesarza pod sam sufit a gdy opadł z powrotem na dół – władca miał na sobie inną szatę. „Nie potrafię sobie wyobrazić, jak to było zrobione” – wspominał zachwycony Liutprand.

Mechanizmy podobne do tego z Konstantynopola rozpowszechnione były w pałacach Samary i Bagdadu (później również w centralnych Indiach). Na początku XIII w. sułtan Damaszku przesłał metalowe drzewo ze sztucznymi śpiewającymi ptakami cesarzowi Fryderykowi II. W tym samym jednak czasie w zachodniej Europie rozpowszechniają się zupełnie fantystyczne opowieści o cudnych złotych drzewach ze sztucznymi ptakami na dworach Babilonu i Indii.

Maszyny magiczne, urządzenia diabelskie

Kronikarze tego czasu próbowali tłumaczyć działanie podobnych urządzeń ukrytymi siłami natury bądź interwencją demonów. Mechanizmy, które znane był w starożytności zostały zapomniane w tej części Europy wraz z upadkiem Cesarstwa zachodniorzymskiego. Traktowane były jako zjawiska nadprzyrodzone, tak samo jak objawienie się aniołów, lub narodziny dwugłowej owcy. Francuski krzyżowiec (uczestnik IV krucjaty w 1204 r.) Robert z Clari opisał miedziane figury na Hipodromie, które według niego poruszały się dzięki „sztuce magicznej”. Kilka dekad później franciszkańscy misjonarze do Imperium Mongolskiego zdawali raport o sztucznych ptakach wyglądających jak żywe w pałacu chana i przypuszczali, że mogła to być diabelska sprawka.

TRUITT_Plate_32

Zegar wodny na miniaturze z francuskiej Bible moralisée

Interesująco prezentuje się w tym miejscu postać Gerberta z Aurillac, późniejszego papieża Sylwestra II (999-1003). Gdy nauczał w szkole katedralnej w Reims wprowadził tam przyrządy astronomiczne (sfera armilarna) i matematyczne (liczydło i cyfry arabskie). Ponad sto lat później miał opinię uczonego, który potrafił nawet zbudować głowę przepowiadającą przyszłość. Według niektórych swoją wiedzę zawdzięczał demonicznej magii, według innych – znając doskonale ruchy planet i moment ich koniunkcji, mógł dzięki temu poznać przyszłość.

Zegarowe szaleństwo

300 lat po śmierci Sylwestra II Europę północną ogarnął szał zegarów. Ogromne mechanizmy nie tylko wybijały godziny, ale pokazywały model kosmosu, przewidywały zaćmienia. Kuranty miały zaprogramowane melodie, którymi dźwięcznie oznajmiały upływ czasu. Ruchome figury Chrystusa, dziewicy Marii, mnichów przedstawiały historie o przeszłości, teraźniejszości i przyszłym zbawieniu. Dzięki rozpowszechnionym instrumentom astronomicznym, jak astrolabia i sfery armilarne, młodzi adepci nauki poznawali fazy księżyca, znaki zodiaku, ruchy planet. Nadprzyrodzone wyjaśnienia działania automatów traciły swą atrakcyjność.

Europejscy władcy nie chcieli pozostawać więcej w tyle z wprowadzaniem u siebie mechanicznych wynalazków podkreślających ich dostojność. W czasie widowiska poprzedzającego oficjalną koronację w 1377 r., Ryszard II został najpierw ukoronowany przez mechanicznego złotego anioła, ofiarowanego przez gildię kowali.

W 1414, w czasie przedstawienia na dworze Ferdynanda I Sprawiedliwy na cześć nowej królowej, sztuczna chmura opadła w dół. Figura Śmierci zażądała dla siebie dworzanina i błazna imieniem Borra. Gdy spuściła linę, uprzedzeni o tym uczestnicy festynu obwiązali nieszczęśnika i został uniesiony w górę. Gdy zachwycony tłum poniżej wiwatował, Borra zsikał się ze strachu na ich głowy, będąc przekonanym, iż idzie żywcem do piekła.

Historię zakorzenienia się w Europie średniowiecznej maszyn i zmiany rozumienia ich funkcjonowania z magiczno-astrologiczno-demonicznej na racjonalnie uzasadnioną znajdziemy w książce E.R. Truitt Medieval Robots. Mechanism, Magic, Nature, and Art, która ukazała się w tym roku nakładem wydawnictwa Penn Press.

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki, Publicystyka i otagowano jako , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*