Nieznane oblicza Polikarpa

Totentanz Na krótkiej liście utworów polskiej poezji średniowiecznej zdecydowanie wyróżnia się dialog zwany Rozmową mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Jednak za klasą artystyczną dzieła nie idzie zainteresowanie badaczy. Grupa mediewistów przełamała ten impas i ponownie uważnie przyjrzała się utworowi i zaprezentowała wyniki tych dociekań.

Owocem naukowej współpracy stała się właśnie publikacja proponująca ustalenie precyzyjniejszego czasu i miejsca powstania Rozmowy, zakreślająca jej kontekst literacki na tle epoki, wzbogacająca listę znanych łacińskich odpisów o cztery kolejne. Zabrano również kolejny głos w sporze toczonym wokół wartości artystycznej dzieła, ocenianej raz lepiej, raz gorzej względem wersji łacińskich i czeskich.

Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią to najdłuższy średniowieczny wiersz polski. Autor dosyć swobodnie opierał się na II redakcji łacińskiego prozaicznego utworu Dialogus magistri Polycarpi cum morte. Snując rozważania o równości wobec śmierci i jej powszechności autor przypuścił satyrę na różne stany, w szczególności duchowieństwo. Zakończenie utworu nie zachowało się do naszych czasów i musiało zostać zrekonstruowane na podstawie późniejszych ruskich tłumaczeń.

Niedawno grono naukowców postawiło sobie za cel „przygotowanie pola dla międzynarodowego projektu komparatystycznego, który owocowałby edycją krytyczną całego korpusu tekstów narosłego wokół fikcjonalnej materii rozmowy Polikarpa i dał wreszcie należyte podstawy do dalszych gruntownych studiów”.

Średniowieczne rozmowy ze Śmiercią

Dotąd najbardziej wyczerpujące studium o polskich i czeskich wersjach Polikarpa opublikował Stefan Vrtl-Wierczyński w 1926 roku. Podłożem łacińskim tekstu najdokładniej zajęła się Czesława Pirożyńska w 1966 r. Trudno uwierzyć, że od tamtej pory niewiele posunęło się do przodu a z pewnością światła dziennego nie ujrzała żadna porządna monografia.

Tymczasem, jak zauważa prof. dr hab. Ewa Siatkowska, można dziś wysuwać hipotezę, że polska parafraza łacińskiego tekstu Polikarpa znajdującego się we Włocławku powstała między rokiem 1430 a 1463 w Płocku. Pierwsza data opiera się na dacie powstania jednego z dwu łacińskich rękopisów z terenu Polski, tzw. De morte prologus. Pochodzi on z klasztoru cystersów w Międzyrzeczu i stał się prawdopodobną podstawą polskiej wersji Polikarpa. Natomiast data druga (17 września 1463) zanotowana została przez Dawida z Mirzyńca na karcie kodeksu płockiego poprzedzającej najstarszy znany zapis Rozmowy.

Z terenu Słowiańszczyzny znanych jest wiele utworów prezentujących rozmowę człowieka (często, choć nie zawsze, zwanego Polikarpem) z upersonifikowaną śmiercią. Można je podzielić na grupę starszą (XIV-XV w.) i młodszą (XV-XVII w. i później). Najstarszy jest zapewne starochorwacki zapis głagolicą z XIV, najpóźniej początku XV w. Slovo meštra Polikarpa iz Ciprije. Nie był on szerzej znany z powodu ograniczonej znajomości użytej tam głagolicy. Spośród starszej grupy tekstów najmłodszym jest czeskie Rozmlouvání člověka se smrtí, powstałe pod koniec pierwszej połowy XV w. Rozmlouvání z pewnością nie było podstawą polskiej Rozmowy, gdyż jest od niej późniejsze. Nie stało się też na odwrót, gdyż polska literatura nie dostarczała wzorców czeskiej. W XVI w. natomiast powstał wielkoruski przekład polskiego utworu, a w wieku XVII – małoruski. Na tej podstawie udało się uzupełnić zakończenie polskiej wersji, które się nie zachowało.

Ocena artyzmu języka utworu dokonana przez Siatkowską wypada pozytywnie. Jak pisze: „Moje polsko-czeskie zestawienia użyć poszczególnych części mowy, wyrazów konkretnych i oderwanych, synonimów i homonimów oraz metafor wykazuje wyższy stopień intelektualizacji piętnastowiecznej czeszczyzny, ale większą sugestywność stylu, przede wszystkim większą obrazowość metafor polskich, która wypływa z operowania bardziej działającymi na wyobraźnię odbiorcy przykładami konkretnymi”.

Nieznane rękopisy Polikarpa

Prof. dr hab. Andrzej Dąbrówka z Instytutu Badań Literackich PAN stwierdza, że lista 21 kodeksów źródłowych zawierających łacińską powiastkę dialogową Dialogus magistri Polycarpi cum morte, na kanwie której oparto polskiego Polikarpa, powinna zostać rozszerzona o kolejne cztery. Dwa z nich (jeden kodeks augsburski i jeden kodeks słowacki) ujawnił w 2007 r. Cardelle de Hartmann. Kolejne dwa rękopisy (augsburski i wiedeński) wykazała kwerenda Dąbrówki. Nie wydaje się by lista ta miała zostać niniejszym zamknięta.

Andrzej Dąbrówka wskazuje również na kilka tekstów środkowoeuropejskich zawierających dialog człowieka ze Śmiercią, które pozwalają podkreślić cechy charakterystyczne polskiej Rozmowy. Zalicza do nich m.in. łaciński dialog prozą De duello mortis et vite oraz jego niemiecką (krzyżacką) wierszowaną przeróbkę z roku 1331. Mamy tam zwięźle przedstawioną parafrazę sceny w Ogrójcu, gdzie Jezus utożsamiony jest z Życiem a Szatan ze Śmiercią. Z kolei np. dialog prozą Ackermann aus Böhmen (pochodzący z ok. 1400 r.) to wymiana mów sądowych między Śmiercią a Wieśniakiem, oskarżającym ją o zabranie mu żony.

widzenie-okladka1

Okładka książki Widzenie Polikarpa

Natomiast mgr Tomasz Wojczak z Zakładu Studiów Europejskich i Krytyki Kulturowej UAM widzi w Polikarpie znakomite źródło do badań nad średniowieczną kulturą ludową. Jak stwierdza Wojczak, Rozmowa „wydaje się scenariuszem przedstawienia parateatralnego o charakterze moralizującym, które, według mnie, w formie dialogowanego kazania zostało odegrane przed wiernymi”. Zarówno groteskowość utworu jak i jego język, do którego szkolnictwo miało być negatywnie nastawione preferując łacinę, świadczą o jego przeznaczeniu dla szerokich warstw społeczeństwa. Jednocześnie badacz uważa, że w praktyce oddziaływanie Rozmowy na ludzi średniowiecza było raczej skromne i u niewielu prowadziło do poprawy chrześcijańskiego życia. Nie dostrzega również silnych związków z popularnymi wówczas w Europie motywami tańca śmierci (danse macabre), co stoi w opozycji do wielu wcześniejszych interpretacji.

Z wnioskami wymienionych wyżej naukowców, oraz wielu innych, zapoznamy się dzięki wydanej właśnie przez Instytut Badań Literackich PAN książce Widzenie Polikarpa. Średniowieczne rozmowy człowieka ze śmiercią pod redakcją Andrzeja Dąbrówki i Pawła Stępnia. Książkę uzupełnia bibliografia prac opublikowanych do 2011 roku włącznie, nowa transkrypcja Dialogu mistrza Polikarpa ze Śmiercią, wykaz rękopisów Dialogus magistri Polycarpi cum morte przechowywanych w bibliotekach czeskich oraz transliteracja i transkrypcja wiersza Ach mùj smutku, má žalosti.

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki i otagowano jako , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*