Rozstajne drogi Mazowsza i Małopolski

Recenzja: Agnieszka Teterycz-Puzio, Na rozstajnych drogach, Akademia Pomorska w Słupsku, 2012

phkowZ czego wynikało zapóźnienie Mazowsza w stosunku do Małopolski? Dlaczego drogi obu dzielnic ostatecznie mocno się rozeszły? Na te pytania udziela odpowiedzi praca Na rozstajnych drogach.

Agnieszka Teterycz-Puzio (do 2001 r. Agnieszka Teterycz) znana jest jako autorka książek Geneza województwa sandomierskiego i Henryk Sandomierski. Region sandomierski, czyli miejsce przenikania się wpływów Mazowsza i Małopolski, zajmował ją od początku jej pracy badawczej. Najnowsza obszerna książka poszerzyła pole badawcze poza samo Sandomierskie na obszary Mazowsza i Małopolski. W kolejnych pięciu rozdziałach ujmowane są w czasie różnice pomiędzy obydwoma regionami oraz ich wzajemne stosunki. Punktem wyjścia jest charakterystyka geograficzna i osadnicza, następnie ustrój i historia polityczna. Książkę zamykają rozdziały o otoczeniu świeckim i duchownym książąt dzielnicowych.

Teterycz-Puzio zainteresowało jak zmieniła się charakterystyka Mazowsza i Małopolski w okresie rozbicia dzielnicowego. Datę początkową wyznacza oczywiście rok 1138, czyli testament Krzywoustego. Bardziej intrygująca jest wyznaczona data końcowa. Autorka kończy pracę na śmierci Bolesława II płockiego w 1313 r. Wtedy to drogi obu dzielnic ostatecznie się rozeszły – Małopolska stała się rdzeniem jednoczonego przez Władysława Łokietka królestwa, zaś Mazowsze uległo dalszemu rozdrobnieniu i prowadziło własną niezależną politykę poza głównym nurtem wydarzeń w kraju.

Na początku dowiadujemy się w jakich uwarunkowaniach geograficznych startowały obie dzielnice. Mazowsze wypadało nieznacznie słabiej ze swoimi gęstymi lasami oraz licznymi mokradłami i jeziorami utrudniającymi osadnictwo, Małopolska zaś posiadała więcej żyznych ziem, więcej surowców mineralnych. Odbiło się to na gęstości zaludnienia obu regionów – znacznie więcej ludzi zamieszkiwało Małopolskę, ale też osadnictwo rozkładało się tutaj mniej równomiernie (z wyraźnymi skupiskami wokół Krakowa i Sandomierza). Mazowsze ucierpiało rykoszetem na skutek zniszczenia Kijowa w XIII w. i upadku ważnego dla regionu nadbużańskiego szlaku handlowego, podczas gdy Kraków i Sandomierz pozostały ważnymi ośrodkami handlu. Zresztą w ogóle Mazowsze, przede wszystkim jego część wschodnia i północna, było znacznie bardziej narażone na wyniszczające najazdy. Pierwszy rozdział daje nam więc dobry ogólny zarys różnic osadniczo-gospodarczych obu dzielnic i co leżało u jego podstaw.

Z rozdziału drugiego dowiadujemy się o różnicach terminologicznych. Mazowsze pojawia się w dokumentach najczęściej jako Mazouia, ducatus Mazouiensis, provincia lub terra Mazoviensis. Bardziej jednolita była nomenklatura małopolska – zwykle pisano o „księstwie krakowskim i sandomierskim” lub „ziemi krakowskiej i sandomierskiej”. Przy czym dzielnica sandomierska określana była jako dominium lub terra, zaś krakowska jako „prowincja” lub „księstwo”. Ponadto kancelaria małopolska okazuje się zdecydowanie lepiej zorganizowana od mazowieckiej i wydawała znacznie więcej dokumentów.

Najlepiej wypada jednak rozdział trzeci. Jego osią jest oczywiście znana historia dwóch braci grających pierwsze skrzypce w polityce naszego kraju. Po tragicznej śmierci łagodniejszego z nich, drugi podejmuje wieloletnie wysiłki zdobycia władzy zwierzchniej w państwie, choć nie przynoszą one większych sukcesów. Oczywiście chodzi tutaj o Leszka Białego i Konrada Mazowieckiego. Wizja zdobycia Krakowa chodziła za Konradem jak za studentem widmo pustej lodówki. I mimo, że historia ówczesnego wyścigu po żyrandol jest dobrze znana i wielokrotnie opisywana, to wersja Teterycz-Puzio przedstawiona z perspektywy zmagań dwóch dzielnic nadal dobrze się czyta.

Załamanie się narracji następuje w dwóch ostatnich rozdziałach. Przy pisaniu pracy naukowej lepiej jest podchodzić do zagadnienia problemowo, nie czysto opisowo. Tutaj wyraźnie tego zabrakło. Następuje litania postaci i piastowanych przez nich stanowisk w otoczeniu kolejnych książąt mazowieckich. Taki suchy opis nie tylko ciężko się czyta, ale nie posuwa on również nas zbytnio poznawczo do przodu. Postęp ilościowy nie przekłada się na postęp jakościowy. Oczywiście wnioski Teterycz-Puzio jakieś wyciąga, głównie dotyczące niższej pozycji możnych i słabszego ich wpływu na władcę na Mazowszu w porównaniu do Małopolski, ale nie jest to rewelacja na tyle stron materiału.

Pod koniec widać to najwyraźniej, ale największym mankamentem książki jest powierzchowność. Autorka, dla przykładu, opisuje fenomen mazowieckich grobów w obstawie kamiennej, ale przytacza tylko najbardziej znane wytłumaczenie tego zjawiska, czyli migrację Waregów, nie wspominając o zdecydowanej krytyce tego pomysłu od wielu już lat. Podobnie długie przeżywanie się pochówków kurhanowych tłumaczy jedynie utrzymywaniem się pogaństwa, nie odnosząc się do innych rozwiązań. Nie ujmuję, że książka jest świetnym źródłem do poznania sytuacji Mazowsza i Małopolski w okresie rozbicia dzielnicowego, jednak jest to raczej przegląd problemów, często wyłącznie zasygnalizowanych, zamiast dążenia do wypracowania własnych nowych wniosków. Własne uwagi i spostrzeżenia Teterycz-Puzio wyciąga sporadycznie, głównie w stosunku do postaci, które wzbudziły jej głębsze zainteresowanie i sympatię, co daje się momentami odczuć.

Cieszy mnie, że kolejna książka tej historyk znów przybliżyła nam problem Sandomierskiego i Mazowsza we wczesnym i pełnym średniowieczu. Dzięki niej różnice pomiędzy Mazowszem a Małopolską rysują się wyraźniej i lepiej zrozumiała staje się również pozycja Sandomierza. Mam jednak nadzieję, że autorka bardziej skupi się na jakimś wybranym zagadnieniu, które jest jej szczególnie bliskie, bo Na rozstajnych drogach kilka obiecujących tematów rozpoczęło.

Tytuł Na rozstajnych drogach. Mazowsze a Małopolska w latach 1138-1313
Autor Agnieszka Teterycz-Puzio
Wydawca Akademia Pomorska w Słupsku
Rok premiery 2012
Ilość stron 513
Ocena ocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocena

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki i otagowano jako , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*