Od Teofilakta Simokatty do Rudolfa Glabera. Nowe przekłady tekstów źródłowych

widukindPolski czytelnik wciąż odczuwa brak przekładów wielu średniowiecznych źródeł pisanych istotnych dla historii naszego kraju lub dla całej epoki średniowiecza w Europie. Nie każdy jest w stanie zapoznać się z tekstem pisanym łaciną, czy greką a cenny jest również komentarz tłumaczący zawiłości i niuanse dzieła. Dotkliwa luka jest jednak stopniowo wypełniana. Obecnie trwają prace, i wcześniej lub później zobaczymy ich efekty, nad wydaniem tłumaczeń takich źródeł jak pisma Widukinda, Teofilakta Simokatty, Rudolfa Glabera, czy Justyniana, żeby wymienić tylko niektórych.

Rozrastają się Testimonia

Dr Anna Kotłowska z Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu szykuje przekład z języka greckiego wraz z komentarzem Historii Teofilakta Simokatty. Jest to bizantyńskie źródło niezwykle istotne dla dziejów Słowian. Obejmuje czasy cesarza Maurycego (582-602). Opisuje wojny tego cesarza ze Słowianami i Awarami. Dotychczas po polsku ukazywały się kilkukrotnie tylko fragmenty; teraz otrzymamy całość. Tłumaczka ma w tej chwili opracowane 1,5 księgi z wszystkich ośmiu. W wydaniu równolegle obok tłumaczenia znajdzie się oryginalny tekst grecki a także komentarz filologiczno-historyczny. Co prawda dzieło ukaże się dopiero w 2016 r., ale można być spokojnym o jego przyszłość, gdyż wszystko rozgrywa się zgodnie z harmonogramem grantowym.

W druku za to jest już, i spodziewać się go można na jesieni, 6. tom Testimoniów najdawniejszych dziejów Słowian. Seria grecka, przygotowywany przez tąże samą badaczkę. Tom obejmie autorów bizantyńskich z XI-XII w. Konkretnie będą to Kekaumenos, Michał Psellos, Anna Komnena, Nikefor Bryennios, Michał Attaleiates i Jan Skylitzes. Oczywiście nie będą to przekłady w całości ich manuskryptów a jedynie, tak jak dotąd, fragmentów dotyczących Słowian. I tak jak dotąd, wydawcą będzie Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.

Przy tej okazji nie mogę nie wspomnieć o Testimoniach najdawniejszych dziejów Słowian. Seria łacińska. Tom 1: starożytność. W kolejnych tomach znajdą się zapewne teksty średniowieczne, ale na razie to odległa przyszłość. Tymczasem dr hab. Ryszard Grzesik z Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk (wraz z dr Kotłowską) przygotowuje książkę poświęconą starożytnym źródłom łacińskim. Oczywiście w tym okresie poważny problem nastręcza rozwikłanie, które opisy uznać za opisy Słowian. Dr Grzesik wyjaśnia więc tę kwestię dla Mediewalia.pl: „Chcemy zatem włączyć te teksty, które w nauce bywały wiązane ze Słowianami. Rozszerzamy naszą kwerendę na całą Germanię; chcemy uzyskać rys geografii Europy Środkowej czasów rzymskich. Sądzimy, że będzie to cenne ujęcie zważywszy na utrzymujące się przez całe średniowiecze myślenie w antycznych kategoriach przestrzennych”. I tak spośród źródeł trafią tu Tacyt (Germania w całości – trzecie już tłumaczenie), Pomponiusz Mela, Pliniusz Starszy, Wibiusz Sekwester, Tabula Peutingeriana, Ammianus Marcelinus i inni. Autor przekładu stawia przede wszystkim na danie wyczerpującego komentarza do tekstów. Dzieło zostanie jednak wydane dopiero w 2017 r.

Rudolf Glaber i Widukind

Prof. dr hab. Elwira Buszewicz z Uniwersytetu Jagiellońskiego podjęła się przekładu Kroniki roku tysięcznego Rudolfa Glabera. Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec zapowiada wydanie tego dzieła w serii Źródła Monastyczne na pierwszą połowę 2014 r. Polscy mediewiści wyglądają go już od jakiegoś czasu. Prof. Roman Michałowski zachęcał w opinii wydawniczej: „Kulturze polskiej zostanie przyswojone niezwykle ważne dzieło historiografii średniowiecznej. Pożytek z tego będą mieli z jednej strony studenci historii – kronikę tę wykorzystuje się w studiach uniwersyteckich, na ćwiczeniach i seminariach – z drugiej wszyscy światli czytelnicy zainteresowani kulturą europejską. Podkreśliłbym także znaczenie tej publikacji dla badań naukowych nad średniowieczem. (…) A niewiele jest w historiografii średniowiecznej dzieł równie ważnych i ciekawych jak kronika Glabera. Ten bystry obserwator żył bowiem w epoce przełomu, przy czym przełom ten miał wiele twarzy”. Podobnie optymistyczne podejście bije z opinii wydawniczej prof. Idziego Panica: „Dzieło Rudolfa Glabera, które przedłożono mi do zaopiniowania, jest bez wątpienia niezwykle interesującym tekstem znakomicie oddającym klimat towarzyszący przeżywaniu dwóch wielkich średniowiecznych jubileuszy: roku 1000 oraz roku 1033. (…) Kronika Glabera, choć chwilami nieco obsesyjna w swej treści, co może wynikało z charakteru jej autora, jest jednak pierwszorzędnym źródłem do badania postaw ludzkich, mentalności, religijności czy szerzej zachowań społecznych przełomu tysiącleci.”

skryptorium

Swojego polskiego wydania pod redakcją i w opracowaniu dr Stanisława Rosika doczeka się Widukinda z Korbei Rerum gestarum Saxonicarum libri tres. Nie są jeszcze ostatecznie ustalone szczegóły z wydawnictwem, więc na razie nie możemy zdradzać wszystkiego, ale dalsze informacje z pewnością pojawią się w przyszłości. Widukind opisywał dzieje Sasów, ich chrystianizację oraz walki z Frankami. Zawarł najstarszą wzmiankę o państwie Mieszka I i o jego konflikcie z Wichmanem. Plany tłumaczenia Widukinda wspomniane zostały już w 1953 r. przy okazji polskiego wydania Thietmara z Merseburga, ale do tej pory spełzały na niczym. Planowano wtedy już tłumaczenie również Adama z Bremy, ale ten pomysł na chwilę obecną przepadł zupełnie.

Bibliotheca Litterarum Medii Aevi

Kontynuacji doczeka się seria Bibliotheca Litterarum Medii Aevi prowadzona wcześniej przez prof. Teresę Michałowską (ukazały się przekłady Eberharda z Bremy i Godfryda z Vinsauf). Zajmie się tym prof. PAN dr hab. Mieczysław Mejor z Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Jesienią złożony zostanie wniosek o druk trzech pierwszych tomów. Jak wyjaśnia dla Mediewalia.pl prof. Mejor: „Projekt organizuje zespołowe prace nad przetłumaczeniem na język polski kolekcji dzieł łacińskich. Na korpus tekstów wybranych do tłumaczenia i objaśnienia składają się kanoniczne w średniowiecznej dydaktyce podręczniki i lektury uniwersyteckie.” W pierwszej serii przygotowanych zostanie do wydania 10 tomów w trzech etapach (zakończenie 2014 rok):

Disticha Catonis                             wykonawca:      dr D. Budzanowska, UKSW
Theodulus, Ecloga                                        dr D. Gacka, IBL PAN
Cicero, De inventione                                   dr B. Awianowicz, UMK, mgr K. Ekes

Avianus, Fabulae                                            dr D. Budzanowska, UKSW
Maximianus, Elegiae                                     dr A. M. Wasyl, UJ
Facetus                                                               dr D. Gacka, IBL PAN
Alanus ab Insulis,  Liber parabolarum      dr B. Spieralska-Kasprzyk, UKSW

Claudianus, De raptu Proserpinae             prof. dr hab.  M. Szymański, UW
Mattheus de Vendome, Thobias                 dr A. Lenartowicz-Zagrodna, UKSW
Hugo de s. Victore, Didascalicon      prof. dr hab. J. Soszyński IHN PAN, mgr P. Pludra-Żuk BN

A także inne tłumaczenia

Kilka ciekawych rzeczy ukaże się również w Wydawnictwie Marek Derewiecki. Na jesień szykowana jest książka z przekładami dwóch traktatów Wilhelma z Saint Thierry: Zwierciadło wiary (Speculum fidei) i O kontemplacji Boga (De contemplando Deo) w wersji polsko-łacińskiej. Ten mistyk i teolog z XI/XII w. był opatem w klasztorze benedyktyńskim w Saint-Thierry a potem cystersem w opactwie Signy. Wydawnictwo kontynuuje również dzieło Jana Szkota Eriugeny Periphyseon. Ks. V jest w planach na październik tego roku. Tłumaczeniem zajmuje się prof. dr hab. Agnieszka Kijewska.

Oczywiście wątpliwości może budzić, czy powstałe w drugiej poł. VI w. Digesta justyniańskie to tekst średniowieczny. Niemniej warto tutaj wspomnieć, że ich wydania podjął się dr Tomasz Palmirski z Uniwersytet Jagiellońskiego. Przedstawia on to zamierzenie następująco: „W skład podstawowego zespołu wchodzi 3 filologów (w tym bizantynista) oraz trzech romanistów (incydentalnie przy niektórych księgach pomagają również i inne osoby). Harmonogram prac przewiduje druk kolejnych tomów (10 tomów przekładu + 1 tom Indeks) w latach 2013-2016. W tym roku opublikowane zostaną pierwsze dwa tomy obejmujące księgi 1-11 Digestów + 4 konstytucje cesarza Justyniana + wstęp dotyczący historii rzymskiej jurysprudencji (z fragmentów pism rzymskich jurystów, składają się bowiem Digesta) oraz historii Digestów po Justynianie aż do czasów współczesnych. Równolegle w br. (zgodnie z harmonogramem prac) prowadzone są prace nad przekładem kolejnych ksiąg (12-27), których publikacja przewidziana jest na 2014 rok.”

Trzeba wreszcie zaznaczyć, że część innych interesujących tłumaczeń została rozpoczęta przez naukowców i porzucona lub odłożona w czasie z powodu braku środków lub czasu lub jednego i drugiego. Zwykle warunkiem wydania profesjonalnego przekładu jest zdobycie grantu naukowego i kilka lat czasu pozwalającego na dokładne opracowanie. Często nawet ważne średniowieczne źródła nie mają szczęścia do ukazania się w Polsce. Jednak dzięki pracy historyków i filologów przekładów jest coraz więcej i nie wszystkie z przygotowywanych zostały tutaj wymienione. Za miesiąc w osobnym artykule zostaną przedstawione zaplanowane tłumaczenia sag skandynawskich.

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki i otagowano jako , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*