Magia miniaturowego toporka

Recenzja: P. Kucypera, P. Pranke, S. Wadyl, Wczesnośredniowieczne toporki miniaturowe, Adam Marszałek, 2011

toporki-miniaturoweCzym były miniaturowe toporki znane nie tylko ze Skandynawii, ale również obszarów Europy Środkowej i Wschodniej, w tym Polski? Instynktownie przywodziły skojarzenia z pogańskim symbolem boga Thora i wikińskimi wojownikami. Przy bliższym spojrzeniu taka interpretacja nasuwała jednak wiele wątpliwości. Grupa polskich archeologów zwarła szeregi by ponownie przeanalizować ten problem i wyciągnąć wnioski.

Efektem ich pracy jest książeczka zatytułowana po prostu Wczesnośredniowieczne toporki miniaturowe. Autorzy nie narzucili sobie żadnej granicy geograficznej i postanowili uwzględnić wszystkie znane przedmioty tego typu. Za miniatury uznane zostały te toporki, które były na tyle małe, że nie mogły pełnić funkcji praktycznych. Kryterium nie był więc konkretny rozmiar, np. 8 lub 10 cm. W sumie w pracy uwzględniono 154 toporki i wspomniano o 6 kolejnych.

Wyszła z tego książeczka na 150 stron, ale samego tekstu do przeczytania jest raptem 50 stron, czyli ledwie dłuższy artykuł. Resztę stanowi, oprócz streszczeń i bibliografii, tabelka, katalog źródeł i tablice, czyli rysunki wszystkich uwzględnionych artefaktów.

Toporki podzielono na cztery kategorie: typ I według Makarowa, okazy zbliżone do tego typu, typ II według Makarowa i na koniec przypadki nietypowe. Najpopularniejszy jest typ I (74 sztuki) charakteryzujący się wyodrębnioną brodą oraz osadą zaopatrzoną w kapturek. Typ II ma symetryczne, wachlarzowate ostrze i kształtem może nawiązywać do młotków Thora lub zawierać wyobrażenie łodzi.

Drugi rozdział poświęcono dystrybucji, chronologii i kontekstowi znalezisk. Okazuje się, że można wskazać trzy miejsca ich koncentracji: okolice Kijowa, wybrzeża Zatoki Ryskiej i Sigtuna z przyległościami. Nie wszystkie toporki można wydatować, ale na podstawie tego na ile się to udało należy stwierdzić, że typ I zamyka się w przedziale od przełomu X/XI w. po schyłek XII, zaś typ II – XI do pierwszej połowy XII w. Najczęściej znajdywano je na terenie grodów lub podgrodzi. Co ciekawe, nie były one raczej traktowane jako dar grobowy. Tylko 10 egzemplarzy odkryto w kontekście pochówków, z czego w sześciu przypadkach były to dzieci. U mężczyzn i dzieci toporki znajdywały się w okolicach uda lub bioder a u kobiet – w okolicach piersi, pośród elementów kolii.

Amulety te odlewano zwykle ze stopów miedzi, o czym informuje nas króciutki rozdział trzeci. Zaś z kolejnego dowiadujemy się, że noszono je raczej umocowane na jakimś sznurku, przymocowywano do pasa, może po prostu umieszczano w sakwie. Niestety uwagi autorów nie zwraca raczej fakt odnajdywania toporków często po prostu w kontekście kulturowym grodziska, co znaczyłoby, że noszenie ich przy sobie nie musiało być wcale podstawową funkcją. Nie udaje się do końca wyjaśnić powodu umieszczania otworów w żeleźcu miniatur, gdyż nanizywanie ich na rzemień jest tylko jedną z możliwości.

Najciekawszy powinien być ostatni rozdział mający za cel wyjaśnić, czym w istocie były tajemnicze toporki. Wśród dotychczasowych teorii zakładano, iż były to amulety Peruna lub Thora, zabawki dziecięce, symbol św. Olafa, czy wreszcie znak przynależności do ruskiej drużyny. Żadna z tych teorii mnie do końca nie przekonywała, podobnie chyba jak szerokiego grona archeologów. Pojawienie się toporków w XI w., a więc po chrystianizacji, przeczy pogańskim konotacjom. Ich brak w grobach wojowników rozmija się z koncepcją drużynniczą. Z kolei wyjaśnienie łączące je ze św. Olafem raczej średnio łączy ich występowanie z obszarem jego kultu (poza tym część z nich pochodzi sprzed daty jego śmierci). Wreszcie wartość surowca i kunsztowność zdobień zdają się wykluczać je jako zabawki.

Autorzy omawianej książki ostatecznie nieco się przychylają do interpretacji M. Koktvedgaarda Zeitzena i Jacka Jagusia, uważających miniaturowe toporki za amulety mające magiczne właściwości apotropaiczne. Z drugiej strony stwierdzają, że w procesie chrystianizacji symbole bóstwa gromowładnego mogły się stać dla pogan oznaką ich przywiązania do starej wiary.

Oprócz skatalogowania maksymalnej liczby znalezisk z publikacji archeologów wynika niewiele nowego. Jest to dobre podsumowanie tematu, aczkolwiek raczej zbyt krótkie jak na książkę. Spośród niektórych teorii autorzy wskazują te bardziej prawdopodobne, ale też wśród innych sami nie wiedzą, co ich przekonuje. Niektóre ważne sprawy poruszane są bardzo pobieżnie. Nie dowiadujemy się co jest przyczyną koncentracji znalezisk w trzech rejonach, co wynika z grodowego kontekstu znalezisk, ani związku z pochówkami dzieci. Zupełnie nie zauważony zostaje problem badań etnograficznych, które mogłyby rzucić nieco światła na wykorzystanie symbolicznych toporów w nowożytnych zabiegach magicznych. Kolejny badacz ma więc dzięki tej książce przygotowaną bazę, ale i pole do popisu.

Tytuł Wczesnośredniowieczne toporki miniaturowe
Autor Paweł Kucypera, Piotr Pranke, Sławomir Wadyl
Wydawca Adam Marszałek
Rok premiery 2011
Ilość stron 149
Ocena ocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocena

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki i otagowano jako , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

2 Komentarze

  1. Adrian Sadura
    Opublikowano 4 stycznia 2014 o 05:54 | Link

    Właśnie kończę czytać nową książkę Skroka i dużo w niej jest o owych toporkach (tam przez Autora jednoznacznie nazywanych toporami Thora).
    Chętnie przeczytam tą pracę o toporach

    • Grzegorz Antosik
      Opublikowano 4 stycznia 2014 o 08:14 | Link

      Właściwie jeśli już to „młoteczki Thora”.
      Książkę o toporkach z czystym sumieniem polecam, bo to skondensowany, podstawowy zasób wiedzy.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*