Jak wykuwała się Małopolska

Recenzja: Jacek Poleski, Małopolska w VI-X wieku, Uniwersytet Jagielloński, 2013

malopolskaDotychczas Małopolsce we wczesnym średniowieczu poświęcono dwie monografie archeologiczne – Elżbiety Dąbrowskiej i Andrzeja Żakiego. Jacek Poleski uznał, że badania postąpiły od tamtej pory (lata 70.) naprzód na tyle, że warto przygotować nową monografię. Dzięki temu otrzymujemy syntezę opisującą, jak kształtowała się Małopolska od momentu zasiedlenia przez słowiańskich kolonizatorów do momentu aneksji przez państwo Piastów.

Całość rozpisana została na 9 rozdziałów. Na początek poznajemy podstawy datowania i charakterystykę osadnictwa. Na bliższą uwagę zasłużyły sobie gospodarka, uzbrojenie i biżuteria. Książkę kończą rozdziały zajmujące się kulturą symboliczną i przemianami kulturowymi.

Podstawową kwestią są oczywiście podziały chronologiczne. Jak prezentuje to Autor, ceramikę wyłącznie ręcznie lepioną (niezdobioną) stosowano do około połowy VII wieku. Nie muszę dodawać, że jest to najbardziej popularny i czuły na innowacje produkt kulturowy i z tego powodu wdzięczny do zastosowania jako przedmiot datujący. Oczywiście trzeba tu dodać wiele zastrzeżeń, ale Poleski jest w tej kwestii znakomicie rozeznany. Najstarsze naczynie wytworzone z użyciem wolnoobrotowego koła garncarskiego pochodzi sprzed połowy VII w. z Krakowa-Wyciąża (datowanie dendrochronologiczne po 625 r.). Przez jakiś czas stosowano obie techniki, tzn. produkowano zarówno naczynia lepione ręcznie jak i obtaczane w górnych partiach. Całkowite obtaczanie zastosowano dopiero przed początkiem X w. Również w IX w. (może na przełomie VIII/IX) rozpoczęło się zdobienie brzuśca równoległymi liniami. Mniej więcej tym przedziałom czasowym odpowiadają wyróżnione fazy archeologicznych przemian na terenie Małopolski, tj. fazy I, II i III.

Pierwsi Słowianie nad górną Wisłą

Jedną z pierwszych ważnych spraw jest to, jak doszło do zasiedlenia Małopolski we wczesnym średniowieczu. Poleski zgłasza swój akces do tzw. szkoły krakowskiej, czyli grupy archeologów opowiadających się za wschodnim pochodzeniem Słowian. Uważa, że do spotkań między słowiańskimi przybyszami a autochtonami na naszych ziemiach musiało dochodzić, jednak jak na razie brak na to jakichkolwiek archeologicznych dowodów.

Najwcześniejszy okres pojawienia się Słowian w Małopolsce jaki można by wskazać to początek 2. połowy V wieku (czyli tuż po zaniku kultur okresu rzymskiego). Problem w tym, że nie znamy żadnego słowiańskiego zabytku, który można by wydatować wyłącznie na V w. Wobec tego trzeba przyjąć umowną cezurę w postaci okolic roku 500. Warto zauważyć, że najliczniejsze i największe stanowiska kultury praskiej zlokalizowano właśnie w dorzeczu górnej Wisły. Nie różniły się one prawie niczym od stanowisk tej kultury na wschód od Bugu.

Po ustabilizowaniu osadnictwa ludność dzieli się na dwa duże plemiona – Wiślan i Lędzian. Za najbardziej prawdopodobną lokalizację Lędzian uznaje się tereny obecnej wschodniej Małopolski (z głównymi grodami w Czerwieniu i Przemyślu) i fragment dorzecza górnej Prypeci. Dla Wiślan pozostaje miejsce w zachodniej Małopolsce (ziemie krakowska i sandomierska). Zupełnie słusznie Poleski nie próbuje kombinować z wydzielaniem tutaj innych małych plemion na podstawie dostrzeżonych skupisk osadniczych, co ostatnio zdarza się archeologom.

Autor stwierdza na badanym terenie zupełny brak okazów broni i oporządzenia jeździeckiego w obiektach datowanych na fazę wczesnosłowiańską (czyli, jak wspomniałem wyżej, VI – poł. VII w.). Nie oznacza to nieużywania broni przez Słowian, lecz wynika ze stosowania pochówku ciałopalnego i ubogiego wyposażania zmarłych. Z późniejszych czasów dotąd znaleziono tylko dwa miecze w namułach rzecznych w Machowie (VIII lub IX w.) i Strzegocicach (koniec IX – połowa X w.) z czego oba są importami nadreńskimi. Znamy również tylko dwie szable – z Radymna nad Sanem oraz z Czechowic (grób szkieletowy koczownika węgierskiego). Nie znamy za to ani jednego przypadku uzbrojenia ochronnego (hełm, zbroja kolcza). Inne zachowane rodzaje uzbrojenia to 18 toporów i najliczniejsza grupa żelaznych grotów strzał. Jedyny grot włóczni pochodzi ze skarbu ukrytego w Krakowie-Mogile. Wiele z tych wszystkich zabytków to efekt impulsów płynących z karolińskiego kręgu kulturowego (za pośrednictwem Czech, Moraw i Słowacji). Słabiej widoczne są wpływy kaganatu późnowaraskiego.

Obrządek pogrzebowy i przedmioty kultu

Opisując kulturę symboliczną Poleski zwraca uwagę na takie przedmioty o możliwym znaczeniu kultowym jak naczynie gliniane z Naszacowic z ornamentem w kształcie głów zwierząt (końskich?) i dwa żelazne noże z wolutowym zakończeniem rękojeści. Właściwie ilustrują one Autorowi problemy, jakie nastręcza interpretacja pewnych przedmiotów jako związanych ze sferą sacrum. Obrządek pogrzebowy w Małopolsce to jak na razie znane nam 4 płaskie pochówki popielnicowe (w tym 2 z pewnymi zastrzeżeniami), 55 ciałopalnych cmentarzysk kurhanowych i 4 cmentarzyska z płaskimi grobami ciałopalnymi typu Alt Käbelich (jedno domniemane). Do tego wypada doliczyć grób staromadziarski z Czechowic i cmentarzysko szkieletowe ludności węgierskiej z Przemyśla.

W odniesieniu do podkurhanowych podwalin kamiennych na planie zbliżonym do kwadratu przeważa dziś pogląd, że były one realizacją idei kurhanu jako „domu zmarłego”. Analizy antropologiczne szczątków kostnych wykazały stosowania pojedynczych pochówków dla jednego osobnika. Rzadkością były pochówki podwójne i wtedy jednym ze zmarłych było dziecko. Natomiast jak dotąd nie trafił się ani jeden przypadek pochowania dwojga dorosłych zmarłych różnej płci, który odpowiadał by opisom źródłowym zwyczaju Słowian chowania żony wraz z mężem. Dosyć istotny dla kwestii chrystianizacji Małopolski jest fakt absencji jakichkolwiek dobrze udokumentowanych słowiańskich grobów szkieletowych z X w., które można byłoby wiązać z przejęciem władzy nad Krakowem przez czeskiego księcia Bolesława I Srogiego.

W dyskusji o czasie budowy monumentalnego kopca Kraka Autor opowiada się za umiejscowieniem tego wydarzenia między VIII a połową X w. Przypuszcza, że spopielone szczątki władcy umieszczono w glinianym naczyniu na szczycie kopca, które z czasem uległo zniszczeniu i nie zostało rozpoznane w czasie przedwojennych prac wykopaliskowych. Ewentualne bogate dary zaś, również złożone na szczycie ziemnej konstrukcji, mogli rozkraść rabusie. W gruncie rzeczy jest to spekulacja, której prawdopodobieństwo trudno określić. Jak się dalej dowiadujemy, kopiec Kraka wykazuje najbliższe podobieństwa do kurhanów skandynawskich, mianowicie Czarnej Mogiły koło Czernichowa (IX-X w.) oraz zachodniego kopca w Starej Uppsali (VI w.) i południowego kurhanu w Jelling (X w.). Jak na razie pozostaje jedyną tego typu konstrukcją małopolską z okresu wczesnego średniowiecza.

Niejednoznaczne stanowisko zajmuje Poleski w kwestii tzw. „grodów kultowych”, czyli wałów kamiennych na Łyścu, w Tumlinie i na Górze Dobrzeszowskiej. Powtarza wątpliwości innych badaczy co do funkcji i datowania tych obiektów. Nie wspomina jednak np. o teorii Szymona Orzechowskiego łączącej wał na Łyścu ze starożytnym hutniczym zapleczem osadniczym. Nie snuje również żadnych analogii do podobnych obiektów w nieco dalszej okolicy, jak np. Góra Stołów, Jaworze-Palenica, Przysucha-Gródek Leśny, Chełmo. I notorycznie nazwisko Gąssowskich przekręca na „Gąsowskich”. Niestety akurat tutaj sprawa wygląda na ujętą zbyt pobieżnie.

Kraków i inne grody

Poleski za innymi archeologami zwraca uwagę na ślady ekspansji politycznej państwa wielkomorawskiego w kierunku północnym. Świadczą o tym cmentarzyska szkieletowe z IX w. w Stěbořicach koło Opavy i w Hradcu nad Morawicą. W ciągu drugiej połowy IX w. nastąpiło także na terenie Polski południowej przyswojenie pewnych elementów uzbrojenia i oporządzenia jeździeckiego stosowanych przez wojsko Wielkich Moraw. Poleski odrzuca jednak interpretację wielkomorawskiego pochodzenia pojedynczych przypadków grobów szkieletowych znanych z południowych terenów Polski ze względu na ich wątpliwą chronologię. Daleki jest również od wnioskowania na tej podstawie o charakterze ewentualnej politycznej zależności Wiślan od Wielkich Moraw.

Poleski uważa, że dotychczasowe opracowania archeologiczne nie oddają zróżnicowania małopolskich grodów. Przeprowadza więc wyraźny podział typologiczny ze względu na trzy podstawowe kryteria: położenie fizjograficzne, wielkość i rozplanowanie obwałowań. Największe grody, czyli mające powyżej 10 ha to Chodakówka, Demblin, Guciów, Kraków (Wawel i Okół), Naszacowice, Stradów i Zawada. Przy tym trzy ostatnie to założenia wieloczłonowe a Guciów to wyjątkowy przypadek jednoczłonowego założenia tej skali wielkości.

Najstarsze grodziska w Małopolsce pochodzą z VIII w. Przy tym trzeba dodać, że w sposób pewny datowane na ten wiek są tylko trzy (Trzcinica, Naszacowice i Chodlik). W przypadku pozostałych 10 grodzisk datowanie na VIII w. jest tylko mniej lub bardziej prawdopodobne. Większość grodzisk okresu plemiennego powstało w IX w.

Ciekawym problemem jest określenie początków grodu w Krakowie. Niedawno przeprowadzone datowanie metodą dendrochronologiczną głównego członu wału grodu położonego na Wawelu, uważanego dotąd za najstarszy, ujawniło datę 1016 r. Później jednak odkryto w rejonie Baszty Sandomierskiej wał drewniano-ziemny, którego stratygrafia wskazuje, że powinien być starszy od tego wydatowanego na 1016 r. Podobną sytuację mamy w przypadku wału „skrzyniowego” na Okolu – wydatowany na lata 70. X w. jest młodszy od umiejscowionej pod nim konstrukcji palisadowej. Sprawa na chwilę obecną wygląda skomplikowanie i wymaga dalszych badań. W każdym bądź razie Poleski przypuszcza, że najstarsze wały krakowskie mogą pochodzić z IX w. W tym okresie istniała już niewątpliwie osada otwarta w Krakowie-Mogile, która dostarczyła archeologom wyjątkowej liczby przedmiotów elitarnych świadczących o jej wysokiej randze.

Małopolska jako część południowej strefy kulturowej

Autor podjął się szerszej charakterystyki stref kulturowych Słowiańszczyzny zachodniej, co przyniosło ciekawe wnioski. Zarysowuje się wyraźny podział na strefę południową (Małopolska ze Śląskiem, Morawami, Czechami i Słowacją) i północną (Wielkopolska, Pomorze i Połabie). Podział w dużej mierze pokrywa się za zasięgiem kultury praskiej na południu i kultury Sukow na północy (młodszej w stosunku do praskiej i trwającej dłuższy okres czasu). Na północy mamy gęstą sieć grodów (oczywiście najwcześniej od VIII w.) o podobnej, niewielkiej powierzchni (2-3 ha), rozpowszechnione dwa typy pochówków (Alt Käbelich i kurhanowe), budownictwo naziemne. Z kolei na południu uwidoczniły się wpływy kaganatu awarskiego a później wielkomorawskie i karolińskie. Grody były zróżnicowanej wielkości, od małych do bardzo dużych, ale rzadziej rozsadzone. Zamieszkiwano ziemianki i półziemianki, chowano zmarłych w kurhanach, często na ich powierzchni, posługiwano się pieniądzem w postaci grzywien siekieropodobnych, żelaznych mis typu śląskiego i grzywienek grotopodobnych.

Pewne sprawy podjęto dogłębniej, inne skrótowo, ale ogólnie monografia daje dobre wyobrażenie o archeologii Małopolski wczesnośredniowiecznej. Sporo miejsca zajmuje aż 111 rycin przedstawiających nie tylko same omawiane zabytki, ale również wiele map przydatnych dla wyobrażenia sobie rozmieszczenia zabytków. Dobrym pomysłem było umieszczenie części materiału (katalogi znalezisk i grodzisk) nie nadającego się do zwykłego czytania a przydatnego raczej tylko dla archeologów na dwóch płytach CD. Mankamentem za to jest tylko odfajkowana redakcja i korekta tekstu, co zaowocowało wieloma literówkami lub powtarzaniem się podobnych sformułowań.

Książka została wydana w dużym formacie z twardą oprawą i dobrej jakości papierem, na którym tekst umieszczono dużą czcionką. Jakość wydania jest stosowna do ceny i zainteresowani średniowieczną Małopolską powinni sobie tę książkę postawić na półce.

Tytuł Małopolska w VI-X wieku. Studium archeologiczne
Autor Jacek Poleski
Wydawca Historia Jagellonica
Rok premiery 2013
Ilość stron 400
Ocena ocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocena

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki i otagowano jako , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*