Dlaczego warto było ścinać głowy

glowy

Rys. Mirosław Kuźma

Dlaczego bohaterom skandynawskich sag po ich śmierci zakrywano głowy przed uroczystością pogrzebową, jak można było pokonać napotkanego w grobowcu żywego trupa i czy te historie pomogą w interpretacjach pochówków przeprowadzanych przez archeologów? W ubiegłym roku podczas naukowej konferencji odpowiedzi na te pytania udzielił dr Leszek Gardeła ze Snorrastofa – Medieval and Cultural Centre w Reykholt na Islandii. Niedługo każdy będzie mógł się sam zapoznać z jego wnioskami dokładniej.

Ubiegłoroczna konferencja, pierwsza z cyklu Motywy Przez Wieki (Bytów, 13-14 kwietnia) była odpowiedzią na dynamicznie rozwijający się nurt archeologii ciała. Tematem stał się „Motyw głowy w perspektywie porównawczej”. Grono znanych naukowców z kilku krajów podejmowało problemy związane z medycyną, symboliką i obrzędowością. W tym miesiącu doczekamy się książkowej publikacji z tekstami prelegentów.

- Wszystkie artykuły są cenne i napisane na dobrym poziomie – podsumowuje Leszek Gardeła. – Kilka z nich jest bardzo długich i bardzo szczegółowych – jako takie pozwalają na zgłębienie różnych aspektów “motywu głowy” w świecie Skandynawów, Słowian, Prusów, ale także w pradziejach i w okresie wczesnonowożytnym. Nigdy dotąd te kwestie nie były w nauce omawiane tak dokładnie.

Autorem jednego z tych długich i szczegółowych artykułów jest Gardeła. Zajął się pochówkami wśród ludów nordyckich tzw. dewiantów, czyli osób posądzanych o koneksje ze sferą transcendentną, których śmierć i jej okoliczności wzbudziły lęk innych członków społeczności. Analizie poddane zostały przypadki, kiedy żywi zabezpieczali się przed ingerencją zmarłych odcinając im głowy.

Gardeła dokonuje porównania motywów występujących w sagach z sytuacją odkrytą w miejscach pochówków. Na konferencji zaprezentowane zostały historie Thorolfa Kulawca i Skalla-Gríma opowiadają o bohaterach, którzy zmarli siedząc a domownicy zakryli im głowy ponieważ obawiano się wpływu ich „złego oka”. Ten wątek został w artykule oddanym do publikacji pominięty, za to rozwinięty jest inny motyw dotyczący rabunków w kopcach grobowych, kiedy sposobem na zabicie przebywającego tam żywego zmarłego jest obcięcie mu głowy. W mitach epoki wikingów dekapitacji poddawani byli tak bogowie (Mimir) jak i bohaterowie tacy jak Regin czy Starkaðr, nie wspominając pokonanych wojowników i jeńców.

Istnieje wiele wariantów pochówków zmarłych z oddzieloną głową. Gardeła zauważa, że różnią się one od siebie zarówno pod względem struktury wewnętrznej i zewnętrznej, w związku z czym należy każdy z nich rozpatrywać z dużą uwagą i ostrożnością, zakładając przy tym wiele możliwych wariantów interpretacyjnych. Źródła pisane pozwalają sądzić, że osoby pochowane z odciętymi lub urwanymi głowami mogły stracić je na skutek apotropaicznych działań osób, które obawiały się ponownego powstania zmarłych z grobu, ale także w wyniku egzekucji i w trakcie walki zbrojnej.

Oprócz tego średniowiecza dotyczą umieszczone w książce teksty mgra Michaela Neißa wyjaśniający genezę wyobrażeń głowy ludzkiej obok motywów zwierzęcych na srebrnych broszach skandynawskich, mgra Kamila Kajkowskiego o znaczeniu głowy w obrzędowości Pomorzan, dra Jerzego Sikory o manifestowaniu tożsamości Pomorzan poprzez ubiór i ozdoby związane z głową w rytuałach pogrzebowych, mgr Izabelli Wenskiej o reminiscencjach wierzeń przedchrześcijańskich (Jaryły) w folklorze wschodniosłowiańskim, mgra Sławomira Wadyla o rozumieniu znaczenia dekapitacji świętych Wojciecha i Brunona u Prusów oraz dra Pawła Dumy i dra Daniela Wojtuckiego o karze ścięcia w sądownictwie i jej związku z wierzeniami w okresie późnośredniowiecznym i wczesnonowożytnym.

Polsko-angielską książkę (ponad 300 stron) Motyw głowy w dawnych kulturach / The Head Motif  in Past Societies pod redakcją Leszka Gardeły i Kamila Kajkowskiego będzie można kupić w Muzeum Zachodniokaszubskim w Bytowie oraz w księgarniach.

- Kolejna edycja Motywów Przez Wieki planowana jest na rok 2014. Chcemy aby te spotkania odbywały się w cyklu 2-letnim – zapowiada Gardeła.

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki i otagowano jako , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*