Archeolog na tropie przełomu kulturowego i mentalnego

Recenzja: Adriana Ciesielska, Przemiany kulturowe na obszarze między Odrą a Wisłą, Wydawnictwo Naukowe UAM, 2012

przemiany-kulturowe

Czym się różniły społeczności antyczne na ziemiach polskich od wczesnośredniowiecznych? Wszystkim – zdaje się odpowiadać Adriana Ciesielska. O ile brak kontynuacji kultur archeologicznych jest faktem powszechnie znanym o tyle różnice mentalności to zagadnienie raczkujące. Czy archeolog może coś powiedzieć o różnicach mentalnych, kulturowych, organizacyjnych i etnicznych? Być może mógłby, o ile zaprzęgnie do współpracy inne dziedziny nauki. Z książki Przemiany kulturowe na obszarze między Odrą a Wisłą… dowiadujemy się jak wyglądają próby takich badań interdyscyplinarnych i co z nich wynika.

Adriana Ciesielska obroniła doktorat z archeologii na Wydziale Historycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w 2000 roku. Była stypendystką programów naukowych w Oxfordzie i Augsburgu. Specjalizuje się w teorii społecznej oraz badaniach nad okresem przełomu starożytności i średniowiecza.

Kłopoty z materiałem historycznym

Wbrew pierwszemu wrażeniu, jakie można odnieść po zapoznaniu się z tytułem książki nie dotyczy ona samego momentu przełomu, czyli okresu wielkiej wędrówki ludów, ale szerokiego przedziału czasowego, w którym mieści się całe pierwsze tysiąclecie naszej ery. Zamysł Autorki jest taki, by porównywać sytuację społeczną, polityczną, gospodarczą z pierwszej połowy tysiąclecia z drugą połową. Osobiście uważam, że lepiej byłoby się skoncentrować wokół samego momentu przełomu właśnie, bez skrajnych wieków (tzn. I-II i IX-X), bo ani ta pierwsza połowa nie była pod wziętymi pod uwagę względami jednorodna, ani nie była też druga, ale nie będę też walczył z przyjętym podejściem. Taka a nie inna jest licentia poetica Ciesielskiej, więc przyjrzyjmy się co z tego wynikło.

Na początku zakreślone zostają założenia metodologiczne, które akurat w tym temacie słusznie wymagają poświęcenia im więcej miejsca. Ciesielska łączy społeczno-regulacyjną koncepcję kultury Jerzego Kmity z kognitywistyką uznając kulturę za „rzeczywistość myślową”, której kultura materialna jest tylko pewnym przejawem. Koncentruje się na dyskursie jako sposobie „w jaki kultury manifestują się i mówią same o sobie” traktując go w wymiarze antropologicznym. Podkreśla rolę świadomości poznawczej archeologa w procesie konstruowania wiedzy. Po tym teoretycznym wprowadzeniu przechodzi do konkretnych problemów rozważanych w kolejnych rozdziałach, tj. gospodarki, społeczeństwa oraz ideologii.

Omawianie problemów w rozdziałach o gospodarce i o społeczeństwie poddane zostało pewnemu schematowi. Najpierw przedstawione zostają założenia teoretyczne, gdzie istotne miejsce zajmują teorie antropologiczne i socjologiczne. Dalej następuje przegląd cytatów ze źródeł historycznych. Właściwie są one pozbawione komentarza, podawane są tylko zupełnie podstawowe informacje, takie jak kto był autorem i o czym pisał. Wszystkie są przytoczone wyłącznie w języku polskim. Nie pozwala to się dobrze w nich zorientować i mam wrażenie, że sama autorka jest średnio w nich zorientowana. Każde źródło ma swoją specyfikę i bez jej znajomości jesteśmy pozbawieni klucza do jego odczytania. Ponadto takie cytaty mają wyłącznie charakter wyrywkowy i same z siebie nie dają podstaw do tworzenia wyobrażenia ogólnego o przedmiocie opisu. W tej sytuacji historyk antyku i średniowiecza przejdzie nad nimi do porządku dziennego, gdyż nic nie wnoszą do jego wiedzy, natomiast laik z takiego chaotycznego przeglądu nie jest w stanie wyrobić sobie właściwego oglądu sytuacji gospodarczej i społecznej. Dla przykładu – nie każdy przecież sam z siebie wpadnie na to, że Faraga w arabskim cytacie to dobrze znana Praga a Karako to Kraków.

Nie wiem też czemu podstawą niektórych cytatów, np. arabskich, jest książka niezwykle ogólna (B. Lewis, Arabowie w historii) przetłumaczona z angielskiego na polski, podczas gdy mamy wyśmienite polskie opracowania Tadeusza Lewickiego z tekstem oryginalnym i jego tłumaczeniem, z zaznaczeniem innych możliwości odczytu i bogatym komentarzem. Innym przykładem bylejakości kopiowanych cytowań jest Kasjusz Dion, który ponoć pisze w swojej Historii rzymskiej, że Semnonowie zamieszkiwali „okolice dzisiejszego Berlina” (s. 193). Nie znajduję żadnego usprawiedliwienia dlaczego podrozdziały poświęcone źródłom pisanym nie są ich rzetelną analizą mającą na celu przede wszystkim oddanie właściwego zarysu sytuacji gospodarczej i społecznej, w czym same cytaty pełniły by tylko rolę fundamentu pod wywód naukowy, tylko na odwrót – cytaty przytłoczyły całą resztę.

O społeczeństwie i gospodarce inaczej

Ciesielska podjęła się zakreślenia gospodarki ziem między Odrą a Wisłą na szerokim tle powiązań. Odżegnuje się od typowego traktowania handlu przez pryzmat relacji centrum – peryferia. Zwraca uwagę na trudności wyodrębniania jednego centrum oraz znaczącą rolę semiperyferii. Zauważa, iż między antykiem a średniowieczem zmienił się układ szlaków handlowych z ułożonych dotąd raczej południkowo na raczej równoleżnikowe.

Czytając opis gospodarki trudno nie zwrócić uwagi na poważne luki w tym opisie. Pominięte zostają skutki wojen markomańskich dla szlaku bursztynowego. To prawda, że wymiana handlowa później wciąż trwała, na co są dowody i co potwierdza Ciesielska, jednak jej intensywność spadła. Czytając opis starożytnej metalurgii na naszych ziemiach nie znajdujemy żadnej informacji o ośrodku największym, tj. świętokrzyskim. Podobnie w części poświęconej pieniądzu i jego surogatom brak wzmianek o wielkim skarbie płacideł w formie grzywien siekieropodobnych z Krakowa. Tak więc rozdziału o gospodarce nie traktował bym jako miarodajnej charakterystyki a raczej jako przyczynek do problemu z zaznaczonymi kilkoma akcentami, mniej lub bardziej ciekawymi, ale i przypadkowymi.

Przechodząc do społeczeństwa Autorka, podobnie jak w poprzednim rozdziale, zakreśliła założenia teoretyczne, przegląd źródeł, model centrum – peryferia i przeszła do problemów bardziej szczegółowych, z których część prezentuje się nader interesująco. Postawiła na przykład pytanie o kryzys społeczny między antykiem a średniowieczem. Ponieważ niektórzy naukowcy sugerują, że takiego kryzysu mogło nie być a jedynie archeolodzy mają problemy ze znalezieniem artefaktów z tego okresu pytanie wydaje się zasadne. Ciesielska przychyla się do koncepcji mentalnego procesu przejścia od społeczeństw typu societas (zhierarchizowanych) do społeczeństw typu communitas (amorficznych, kolektywistycznych) i z powrotem.

Materialnym wyrazem postrzegania społeczeństwa jako societas miały być formy pochówku, takie jak pochówek szkieletowy czy „groby książęce”, gdzie każdy zmarły zajmował osobne miejsce a jego indywidualność podkreślano złożonymi mu darami. Ich przeciwieństwem były pochówki ciałopalne, które niszczyły wszelkie ślady jednostki a w szczególności cmentarzyska ciałopalne warstwowe. Ciesielska wskazuje ponadto na pozostałości wczesnośredniowiecznych miejsc rytuałów religijnych (Tum pod Łęczycą), których pozostałości świadczą o stopniowym przechodzeniu ku indywidualizacji rytuału (do społeczeństwa typu societas). A więc przełom IV-VI w. należy traktować jako zdecydowany przełom tak w mentalności jak i w strukturze społecznej. Natomiast uważam, że należy w rozważaniach o kolektywizacji i indywidualizacji uwzględnić również inne przykłady, bardziej odnoszące się do świata żywych niż umarłych, np. budownictwo, zamiast ograniczać się do cmentarzysk stanowiących przecież tylko urywek tamtej rzeczywistości.

Tytuł Przemiany kulturowe na obszarze między Odrą a Wisłą na przełomie starożytności i średniowiecza
Autor Adriana Ciesielska
Wydawca Wydawnictwo Naukowe UAM
Rok premiery 2012
Ilość stron 418
Ocena ocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocenaocena

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Książki i otagowano jako , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*