Zagadka mazowieckich grobów rozwiązana?

polziemiankaFenomen grobów w obudowach kamiennych znanych m.in. z Mazowsza wzbudził wiele kontrowersji. Ich powstanie przypisywano obcym grupom etnicznym: skandynawskim (Waregowie) lub bałtyjskim (Jaćwięgowie). Tymczasem najbardziej trafne wytłumaczenie może być związane z rodzimą obyczajowością Słowian.

Archeolog dr Michał Dzik z Uniwersytetu Rzeszowskiego łączy budowę konstrukcji kamiennych w grobach z ideą tzw. domu zmarłych. Znana była ona nie tylko Słowianom, ale omawiane konstrukcje zdają się ewoluować właśnie na ich ziemiach w czasach chrystianizacji ze starszych budowli na miejscu pochówku ciałopalnego.

Cmentarzyska z grobami w obudowach kamiennych skoncentrowane są na północnym i wschodnim Mazowszu oraz w dorzeczu wschodniego odcinka dolnego Bugu. Na Mazowszu pojawiają się od połowy XI w. a nad Bugiem w ostatnim ćwierćwieczu. Jako domniemane przyczyny budowy takich konstrukcji grobowych wskazywano na zabezpieczenie pochówku przed zwierzętami lub zawaleniem, zastosowanie kamieni jako środka apotropaicznego, manifestację pozycji społecznej zmarłego, czy naśladownictwo grobu Chrystusa. W nieraz zaciętej dyskusji nikt nie potrafił dotąd przedstawić rozstrzygających argumentów na własną interpretację. Jeśli był to rodzaj pochówków elitarnych to dlaczego na niektórych cmentarzyskach jest to forma dominująca a zasięg cmentarzysk ogranicza się do wybranych terenów?

Michał Dzik w poszukiwaniu genezy tej intrygującej formy grobów zwraca się w kierunku pogańskich kurhanów z konstrukcjami kamiennymi. Kurhany takie wznoszono w międzyrzeczu Bugu i górnej Narwi przynajmniej od IX do XII w. Odkryte przypadki czworobocznej podstawy lub bruku kurhanu nasuwały skojarzenie z domami dla zmarłych. Analizując przypadki z omawianego tu międzyrzecza okazuje się, że pochówki złożone pod nasypami odkryto w 79% przypadków kurhanów z konstrukcją przykrytą nasypem ziemnym, złożoną z bruku, niekiedy otoczonego obstawą i w 42% obiektów o innej budowie. Widoczna jest zatem zależność między wyłożeniem bruku a chęcią złożenia szczątków zmarłego w jego obrębie.

Wśród Słowian funkcjonowała koncepcja grobu jako domu zmarłego. Z takim wyobrażeniem łączone są obecnie groby typu Alt-Käbelich znane głównie ze Słowiańszczyzny północno-zachodniej (których początek sięga VIII lub IX w.). Ich wyróżniki to prostokątne lub owalne jamy zawierające spaleniznę, węgle drzewne i nieliczne przepalone kości kilku szkieletów. Są to wszystko zapewne pozostałości budynków zawierających złożone kości zmarłych, które następnie spalono. Doskonałym przykładem jest obiekt z Lipska (pow. zamojski), gdzie spalony czworokątny obiekt miał dokładny wymiar typowej wczesnośredniowiecznej chaty o boku 4,5 m z paleniskiem w narożniku.

Dzik wskazuje, że znane są fundamenty domostw o identycznym wyglądzie jak kamienne obstawy grobów. W kurhanach z okolic Kładziewa obstawiono kamieniami czworokątną konstrukcję drewnianą (następnie spaloną), natomiast w Kornatce obstawa kamienna została wzniesiona w miejscu spalonej uprzednio konstrukcji z drewna. Wynika z tego, że grobowa obstawa kamienna w pochówkach szkieletowych mogła naśladować istniejące budynki mieszkalne i kontynuować tradycję stawiania kamiennej podwaliny domu w kurhanach.

obstawy

Rozprzestrzenienie w granicach Polski cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych (A) oraz stanowisk, na których prawdopodobnie
wystąpiły tego rodzaju groby (B) (oprac. M. Dzik)

Odpowiedzi wymaga pytanie o ograniczony zasięg tego rodzaju pochówków. Wydaje się, że proces chrystianizacji i zastępowania ideologii pogańskiej nie przebiegał jednolicie. Nie wszędzie rodził się pomysł kontynuowania idei domu zmarłych w warunkach przejścia z ciałopalenia do inhumacji i nie wszędzie zyskiwał poparcie lokalnych autorytetów kościelnych. Nie wszędzie również mieliśmy do czynienia z dostępnością surowca. Budowa domów nad pochówkiem szkieletowym mogła się rozprzestrzeniać także jako efekt migracji ludności, u której pojawił się ten zwyczaj lub jej naśladownictwa.

Jeszcze do połowy XX w. na Polesiu i w białoruskiej części dorzecza Dniepru stawiano na grobach obiekty zwane narubami, chatkami, lub po prostu domami. Służyły one jako mieszkania dla cieni (duchów przodków), gdzie przynoszono im jedzenie i picie. W opinii części Poleszuków chaty takie należało wznosić zmarłym, by nie wracali do domów, które zamieszkiwali za życia.

Artykuł Michała Dzika Uwagi o funkcji i symbolice konstrukcji wczesnośredniowiecznych grobów w obudowach kamiennych ukazał się na łamach 60 numeru Acta Archaeologica Lodziensia zatytułowanego Grób w przestrzeni, przestrzeń w grobie, pod red. T. Kurasińskiego i K. Skóry (Łódź 2014).

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Archeologia i otagowano jako , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

3 Komentarze

  1. luka
    Opublikowano 21 grudnia 2014 o 22:27 | Link

    Szkoda, że ta mapka nie obejmuje grobów z obstawą kamienną na terenie dzisiejszej Białorusi, czyli w okolicach Brześcia nad Bugiem.

    • Grzegorz Antosik
      Opublikowano 22 grudnia 2014 o 00:39 | Link

      Szersza mapka oprócz tej tutaj zamieszczonej jest w artykule Dzika.

  2. Hanna
    Opublikowano 11 marca 2015 o 17:19 | Link

    Bardzo intrygująca zagadka :) Coś w sam raz dla mnie. Mam nadzieję, że na Mazowszu kryje się więcej takich tajemnic :)

    Pozdrawiam!
    budowa domów Wrocław

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*