Światowid pochodzi z epoki chrześcijańskiej

swiatowidNajsłynniejszy zabytek słowiańskiej religii, tzw. Światowid ze Zbrucza, może pochodzić z późniejszego okresu niż dotąd przypuszczano. Jego wykonawca najpewniej tworzył już w epoce chrześcijańskiej i korzystał między innymi z chrześcijańskich wzorców. Przekonujące argumenty za taką interpretacją przedstawił archeolog Janusz Cieślik.

Zwykle posąg ten datuje się na IX lub X wiek. Podstawą do tego jest oczywiście jego pogański charakter. Trudno sobie wyobrazić, by mógł powstać już po chrzcie Rusi w 988 r. Takie datowanie wspiera wyobrażenie szabli na posągu określanej jako typ wczesnowęgierski, rozpowszechnionej w tym właśnie okresie.

Jednak Słowianie wschodni nie byli obeznani w tym czasie z rzeźbą kamienną (przypisywane im czasem prostsze figury kamienne z Naddniestrza mają niepewną tak chronologię jak przynależność etniczną) a zbrucki Światowid wykazuje w tej materii znaczne podobieństwa do rozpowszechniających się wówczas wraz z koczownikami bab kamiennych (najbliższe stały w Babinej Dolinie w regionie Miodoborów).

Janusz Cieślik pisze na ten temat: „Wielogłowość (wielotwarzowość) posągu wydaje się cechą typową dla pogaństwa słowiańskiego, obcą kulturom koczowniczym. Strój postaci z górnego piętra posągu oraz jego czapka typowe dla możnowładztwa staroruskiego (chociaż podobne nakrycia głowy spotykamy również wśród stepowców), to kolejne elementy lokujące posąg pośród etnosu słowiańskiego. Natomiast nietypowy, piętrowy układ ikonografii idola, wielopostaciowość i narracyjność przedstawień mogły ukształtować się pod wpływem sztuki chrześcijańskiej Rusi XI wieku.”

Z wielopoziomowymi i wielofiguralnymi układami kompozycji, dotąd mu nieznanymi, ruski obserwator mógł zapoznać się najwcześniej dopiero wraz z budową Soboru św. Sofii w Kijowie. A ten został ukończony w 1050 r.

sobor-sofii

Sobór św. Sofii i jego wielopoziomowe freski

Strój postaci w górnej strefie posągu to charakterystyczna czapka z otokiem i długa świta sięgająca poniżej kolan przepasana wąskim skórzanym pasem. Kołpak z futrzanym otokiem znajdujemy na zabytkach sztuki ruskiej od XI w.  – scena fundacyjna z Soboru św. Sofii w Kijowie, miniatura z Kodeksu Światosława.

Wydaje się, że są to już czasy, gdy niemożliwe było istnienie na Rusi zorganizowanego kultu pogańskiego. Ówczesne realia polityczno-religijne okazują się być jednak przy bliższym spojrzeniu nieco bardziej skomplikowane.

Oficjalnie chrzest Polan kijowskich pod wodzą Włodzimierza Wielkiego nastąpił w 988 r., ale głębsze zmiany wprowadziła na Rusi dopiero druga faza związana z Jarosławem Mądrym i chrztem pozostających dotąd dalej w pogaństwie Drewlan, Radymiczów, Wiatyczów, Siewierzan i Krywiczów. Jednak po śmierci Jarosława w 1054 r. podzielony między pięciu synów kraj ogarnęły wewnętrzne konflikty, na które nałożyły się także najazdy Połowców. Miodobory leżące na skraju zainteresowania ruskich władców, w 1085 r. znalazły się w obrębie księstwa trembowelskiego pod wodzą Wasylka Rościsławicza. Kniaź ten często współpracował z pogańskimi Połowcami, musiał więc wykazywać się pewną tolerancją dla pogańskich kultów.

Połowcy pokonali Rusów w 1068 r. w bitwie nad rzeką Altą. Jak informują nas ruskie chrześcijańskie źródła pisane była to kara za przesądy, za „igrzyska zatłoczone (…) a cerkwie puste”. W Nowogrodzie biskupa bronił wtedy tylko sam kniaź z drużyną a mieszkańcy opowiedzieli się po stronie pogańskich kapłanów, zaś do Kijowa przybył wołchw wieszczący klęski i przywołujący imiona dawnych bogów. Kraj był więc daleki od poddania się ścisłej kontroli przez chrześcijaństwo.

szable

Datowanie posągu na IX-X w. opierało się dotąd również na wizerunku szabli określonej jako typ wczesnowęgierski. Tymczasem szabla ta ma cechy formalne i specyficzny sposób zawieszenia typowe dla koczowników zachodniej części Wielkiego Stepu w X i XI w. Widoczne tam tzw. C-kształtne okucie pochwy wręcz wyklucza pochodzenie z wieku IX.

Na tych wszystkich podstawach archeolog Janusz Cieślik proponuje przyjąć nową datację posągu Światowida ze Zbrucza – na trzecią tercję XI w. I choć wiąże go wciąż z religią pogańskich Słowian to wskazuje silny wpływ innych kultur – sztuki chrześcijańskiej i ludów stepowych.

Literatura:

Cieślik J., Światowid ze Zbrucza. Wokół sporu o autentyczność zabytku, w: Od Bachórza do Światowida ze Zbrucza, Kraków-Rzeszów 2016

Cieślik J., Idol ze Zbrucza. Zabytek z XI wieku?, w: Hierofanie, wierzenia, obrzędy…, Rzeszów 2018

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Archeologia i otagowano jako , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

2 Komentarze

  1. Gabi
    Opublikowano 6 kwietnia 2020 o 15:02 | Link

    ciekawy artykuł

  2. Ryszard
    Opublikowano 25 kwietnia 2020 o 14:36 | Link

    Czy w ogóle posąg „Swiatowida” nien jest dzielem chrześcijańskim z ducha, i nie przedstawia 4 Ewangelistów, porónaj kolumna w kościle Św. Michala w Fuldzie.

Napisz odpowiedź na Ryszard.

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*