Grody Europy Centralnej a Polska

naszacowiceJednym z głównych problemów, którymi zajmuje się dr Hajnalka Herold z University of Exeter są grody Europy Centralnej IX i X wieku. Herold dostrzega nie tylko ich lokalną specyfikę, ale również wskazuje na podobieństwa i różnice do grodów z terenów Polski. Jako Europę Centralną badaczka traktuje ziemie dzisiejszych Czech, Słowacji, Węgier i Austrii. Intensyfikacja osadnictwa i związana z tym budowa grodzisk miały tam miejsce właśnie w IX i X w.

Obiekty te mają dwojakie położenie w terenie: na szczycie wzgórza (Gars-Thunau, Znojmo-Hradiště, Praga, Edelény-Borsodi földvár), lub na „wyspie” wśród bagnistych terenów zalewowych rzek (Mikulčice, Staré Město, Břeclav-Pohansko, Zalavár). Te umieszczone na wzniesieniach są zwykle mniejszych rozmiarów (ok. 0,5–12 ha, podczas gdy na terenach zalewowych sięgają około 28 ha).

Co ciekawe, w obu przypadkach grody często okazują się zajmować teren zasiedlony już wcześniej, nawet w epoce brązu. Szczególnie grody na wzgórzach potrafią wykorzystywać starsze konstrukcje obronne z epoki brązu, wzmocnione nowymi umocnieniami (np. Gars-Thunau). Niemniej budowy prowadzono również na miejscu osad nowożytnych a czasem również na surowym korzeniu (Edelény-Borsodi földvár). Usadowienie się na miejscu starych założeń mieszkalnych wynikało zapewne przeważnie ze względów czysto praktycznych – ukształtowanie terenu i jego okolica sprzyjała założeniu osady obronnej właśnie w tym miejscu. Hajnalka Herold wskazuje jednak również inną możliwość – zajęcie miejsca po „przodkach” mogło legitymizować nową władzę.

Budowa grodu

Grody miały często otoczony palisadą dziedziniec, na którym mógł znajdować się kościół, cmentarz i jeden lub więcej budynków. Budynki te służyły jako mieszkania, miejsca zebrań i podejmowania gości. Cały dziedziniec jest interpretowany jako strefa rodziny panującej, podkreślająca jej wysoki status społeczny. Jedne grody miały tylko jeden dziedziniec stanowiący ich centrum, ale inne składały się z kilku członów z kilkoma kościołami. Podgrodzia wiązały się zwykle z produkcją rzemieślniczą. Można wskazać ślady wielu rzemiosł tam uprawianych, ale kowalstwo zdaje się odgrywać najważniejszą rolę.

Zalavar

Gród w Zalavár

Ze wszystkich budynków najlepiej zachowały się kościoły. Do ich budowy zaczęto używać kamienia, choć zachowały się również pozostałości kościołów drewnianych. Zwykle w trakcie prac archeologicznych odkrywane są tylko fundamenty, ale mamy też przypadek kościoła z kamienia w miejscowości Kopčany na Słowacji, który zachował się w całości. Mamy również takie przypadki jak Mikulčice, gdzie pozostałości aż 12 budynków uznawane są za resztki kościołów. Nieco podobną sytuację z kilkoma kościołami w okolicy stwierdzono w Zalavár.

W grodach zdarzają się również konstrukcje interpretowane jako „pogańskie”. Dwie takie znajdowały się w Břeclav-Pohansko; obie składały się z dziewięciu dużych słupów umieszczonych w bliskiej odległości. Datowane są na X w. Również jeden z budynków w grodzie Mikulčice wiązany jest z praktykami pogańskimi.

Tylko w nielicznych przypadkach stwierdzono kamienne budynki nie będące kościołami. Kamienne ściany przyjmowane są w rekonstrukcjach takich obiektów ze Staré Město i Mikulčice. Służyły zapewne jako miejsca zgromadzeń lub podejmowania gości. Budynki z kamiennym fundamentem, ale prawdopodobnie drewnianymi ścianami odkryto w Břeclav-Pohansko i Edelény-Borsodi földvár.

Podobieństwa i różnice

Wielkość grodów i ich gęstość różnią się w zależności od regionu Europy Centralnej. Wiąże się to z rozmieszczeniem, siłą i znaczeniem ośrodków władzy. Różnią się również liczby mieszkańców. Szacuje się, że na mniejszych stanowiskach, takich jak Gars-Thunau, żyło 50 do 100 osób, a w największych skupiskach, takich jak Staré Město czy Uherské Hradiště, nawet 3 lub 4 tysiące osób.

Wciąż nie jest pewne, czy mieszkańcy grodu sami również uprawiali ziemię i hodowlę, czy korzystali wyłącznie z płodów rolnych okolicznych osad. Przypadek Gars-Thunau dostarcza dowodów na trzymanie zwierząt hodowlanych również wewnątrz grodu.

Hajnalka Herold stwierdza, że podobne grody znane są również z terenów Polski i Niemiec. Europa Centralna nie jest pod tym względem wyjątkowa. Jako przykład ważniejszego ośrodka z Polski podobnego do tych z Europy Centralnej Herold wymienia Naszacowice. – Ale jest wiele innych grodów w Polsce – mówi dla Mediewalia.pl Herold.

- Co do funkcji, uważam, że niektóre polskie stanowiska mogły być emporiami, jak Wolin. Inne mogły być rezydencjami (podobnymi do Gars-Thunau) lub zapewne także bardziej złożonymi ośrodkami (podobnymi do Mikulčic), w zależności od ich wielkości i złożoności struktury. W tym momencie nie sądzę, by istniało wiele typów/funkcji grodów Europy Centralnej w IX-X w. innych niż te.

Widoczne są także regionalne różnice. Nigdzie w Europie Centralnej nie ma niczego podobnego do emporiów, czy portów handlowych znanych choćby z Polski. Na niektórych stanowiskach stwierdzono co prawda zaplanowany układ ulic, taki jak w emporiach, ale cała reszta wyraźnie się różni. Źródła pisane wspominają o rynku handlowym Morawian, ale jak dotąd miejsca takiego rynku archeologicznie nie zidentyfikowano.

Czemu i komu to wszystko służyło

Właściwie każdy gród miał swój kościół i kościoły poza grodami są rzadkością. Wskazuje to na rolę religijną, jaką musiały odgrywać grody. Służyły jako punkty chrystianizacji służące przede wszystkim władcy, ale również jego poddanym. Grody takie jak Uherské Hradiště-Sady i Bojná w ogóle należały do kościoła i pełniły funkcje chrystianizacyjne.

Europa Centralna ma też swoje miejsca specyficzne, takie jak Mikulčice i Staré Město. Trudno znaleźć podobne założenie na terenie Imperium Franków. Pełniący centralną funkcję pałac oraz duży kościół w Mikulčicach otoczone były przez mniejsze kościoły i inne budynki. Pałac zapewne należał do władcy a otaczające pomniejsze jednostki do możnych rodów podległych władcy.

Dr Hajnalka Herold prowadzi liczne zajęcia związane z badaniem grodów Europy Centralnej i dydaktyką w tym zakresie. Bardzie szczegółowo z jej wnioskami można się zapoznać np. z artykułu Fortified Settlements of the 9th and 10th Centuries AD in Central Europe: Structure, Function and Symbolism zamieszczonym w czasopiśmie Medieval Archaeologynr 56, 2012.

Autor tekstu: Grzegorz Antosik

Podziel się

  • Facebook
  • Twitter
  • Email
  • Google Plus
Ten wpis umieszczono w kategorii Archeologia i otagowano jako , , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj link do ulubionych. Dodaj komentarz lub zostaw trackback: Trackback URL.

Skomentuj

Twój adres email nie zostanie opublikowany i nie będzie rozpowszechniany.

Możesz używać następujących tagów i znaczników HTML <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*